Từ khoảng cách năng lực đến bài toán chung
Hợp tác AI liên khu vực là sự phối hợp giữa các quốc gia và tổ chức ở nhiều khu vực nhằm chia sẻ kinh nghiệm, nguồn lực và cách làm để cùng phát triển, ứng dụng và quản trị trí tuệ nhân tạo phù hợp với điều kiện mỗi bên. Đây không phải lựa chọn mang tính ngoại giao đơn thuần: nó giúp các nước thiếu nguồn lực tham gia vào quá trình chuyển đổi AI thay vì bị bỏ lại phía sau. Ngày 28/10/2026 tại Quảng Ninh, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với hệ thống Liên Hợp Quốc tại Việt Nam và Văn phòng Liên Hợp Quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi tổ chức Đối thoại liên khu vực về nâng cao năng lực AI. Phiên làm việc hướng tới nhận diện khoảng trống và xác định ưu tiên hợp tác. Theo ông Amandeep Singh Gill, thiếu hụt nhân lực, dữ liệu, năng lực tính toán và hạ tầng đang hạn chế nhiều quốc gia tham gia chuyển đổi AI.
Khoảng trống quản trị cũng đáng lưu tâm: nếu thiếu năng lực đặt quy tắc, đánh giá rủi ro và giám sát triển khai, các nước khó bảo đảm AI an toàn và phù hợp với nhu cầu trong nước. Tệ hơn, sự chênh lệch về hạ tầng, dữ liệu và nhân lực có thể khiến lợi ích công nghệ tập trung vào một số quốc gia, làm bất bình đẳng sâu thêm. Vì vậy, đối thoại chỉ có ý nghĩa khi giúp các bên xác định họ thiếu gì và có thể cùng giải quyết việc nào trước.
Đối thoại cần tạo ra năng lực dùng được
Giá trị của đối thoại liên khu vực nằm ở khả năng biến kinh nghiệm rời rạc thành hợp tác cụ thể. Thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung, các nước có thể so sánh cách xây dựng chính sách, chia sẻ bằng chứng triển khai và cùng thử nghiệm giải pháp phù hợp với bối cảnh của mình. Cách tiếp cận đó vừa mở rộng năng lực tự chủ, vừa giúp tránh việc nhập khẩu máy móc những quy tắc không tương thích. Việt Nam đề xuất ba hướng hợp tác: xây dựng chương trình đào tạo thực tiễn cho công chức, nhà quản lý, chuyên gia đánh giá và doanh nghiệp; phối hợp phát triển phương pháp đánh giá, chia sẻ báo cáo và bằng chứng; đồng thời tăng cường nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm về thử nghiệm có kiểm soát. Đây là các bước đáng chú ý vì chúng nối chính sách với con người và hoạt động thực tế. Nếu được triển khai liên tục, hợp tác AI có thể giúp các quốc gia xây dựng năng lực quản trị, thay vì chỉ tham dự các cuộc họp.
Việt Nam cũng xem thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và cộng đồng khởi nghiệp là những trụ cột cần phát triển song hành. Luật AI có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 và Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được phê duyệt tháng 8/2026 cho thấy định hướng xây nền tảng pháp lý dài hạn. Cách quản lý dựa trên mức độ rủi ro, lấy con người làm trung tâm, có thể tạo không gian đổi mới mà vẫn đặt trách nhiệm và an toàn vào trọng tâm.
Chuyển từ thảo luận sang hạ tầng, đào tạo và ứng dụng
Muốn thu hẹp khoảng cách, các cam kết phải chạm tới những điều kiện khiến AI hoạt động được: kết nối số, trung tâm dữ liệu, hạ tầng tính toán và khả năng tiếp cận dịch vụ AI. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận giải pháp AI, dữ liệu và điện toán đám mây có thể đi cùng đầu tư năng lực và thương mại hóa. Đại diện Cơ quan Thúc đẩy Công nghiệp CNTT Quốc gia Hàn Quốc xác định bốn ưu tiên gồm đầu tư hạ tầng tính toán, mở rộng tiếp cận nguồn lực AI, thúc đẩy ứng dụng trong nền kinh tế, phát triển nhân lực và hoàn thiện chính sách. Đào tạo nhân lực AI cũng cần vượt khỏi các khóa học đại trà, hướng tới kỹ năng có thể dùng trong cơ quan công quyền, doanh nghiệp và nghiên cứu. Hàn Quốc mở rộng mạng lưới đào tạo: số trường tham gia chương trình phần mềm và AI tăng từ 35 năm 2019 lên khoảng 60, còn trung tâm đào tạo AI địa phương tăng từ 1 lên khoảng 30.
Việt Nam đặt mục tiêu các chương trình phát triển kỹ năng AI hướng tới quy mô khoảng 10 triệu người. Con số này chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển thành cơ hội học tập phù hợp với nhiều nhóm nghề nghiệp và gắn với nhu cầu thật. Phép thử cuối cùng không phải số hội nghị hay chương trình được công bố, mà là người dân có nhận được dịch vụ tốt hơn hay không. Tại Australia, AI được dùng để cải thiện chức năng tìm kiếm trên trang thông tin của Bộ Cựu chiến binh, giúp người dùng tìm dịch vụ phù hợp và đẩy nhanh xử lý hồ sơ chế độ, chính sách.
Đối thoại tại Quảng Ninh được nối tiếp bằng việc Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Văn phòng Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tổng hợp khuyến nghị về khoảng trống năng lực, kinh nghiệm triển khai và ưu tiên hợp tác, gửi Văn phòng Liên Hợp Quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi để phục vụ Đối thoại toàn cầu về Quản trị AI tại New York vào tháng 5/2027, đồng thời chia sẻ với các thành viên Mạng lưới Hợp tác quốc tế về Phát triển năng lực AI. Đây là cơ hội để kiểm tra xem trao đổi đã dẫn tới phối hợp có thể đo lường hay chưa. Hợp tác liên khu vực chỉ thu hẹp khoảng cách năng lực AI khi tạo ra hạ tầng dùng được, nhân lực được đào tạo, quản trị đáng tin cậy và ứng dụng đem lại ích lợi cụ thể.
