Đồng kiến tạo bắt đầu từ năng lực thực chất
Đồng kiến tạo AI là cách các quốc gia cùng xây dựng năng lực, công nghệ và quy tắc quản trị, thay vì chỉ tiếp cận rồi sử dụng những hệ thống do nơi khác phát triển. Đây là thước đo thực chất hơn cho hợp tác AI: ai có thể góp phần định hình công nghệ, chứ không chỉ ai được quyền dùng nó. Ngày 28/10/2026, tại Quảng Ninh, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với hệ thống Liên Hợp Quốc tại Việt Nam và Văn phòng Liên Hợp Quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi tổ chức Đối thoại liên khu vực về nâng cao năng lực AI trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026. Cuộc gặp tiếp nối Đối thoại Toàn cầu về Quản trị AI tại Geneva hồi tháng 7, với trọng tâm là biến cam kết hợp tác thành năng lực thực tiễn.
Lý do cần hành động sớm rất rõ: khoảng cách về nhân lực, dữ liệu, năng lực tính toán và hạ tầng đang hạn chế sự tham gia của nhiều quốc gia vào quá trình chuyển đổi AI. Khoảng cách ấy không chỉ quyết định ai có công cụ tốt hơn; nó còn định hình ai có tiếng nói trong việc đặt chuẩn và quản trị công nghệ. Nếu đối thoại không dẫn đến chia sẻ năng lực và cơ hội tham gia, lời kêu gọi bao trùm sẽ khó vượt khỏi tuyên bố.
Khoảng cách hạ tầng kéo theo khoảng cách phát triển
Sự thiếu đồng đều về hạ tầng trí tuệ nhân tạo khiến bài toán tham gia trở nên cụ thể, không còn là tranh luận trừu tượng. Tính đến tháng 6/2025, 77% dung lượng trung tâm dữ liệu đồng định vị tập trung ở các nước thu nhập cao, trong khi các nước thu nhập thấp chưa tới 0,1%. Cùng năm, khoảng một nửa số quốc gia thành viên có chiến lược AI quốc gia, nhưng tỷ lệ ở các nước kém phát triển chưa tới 20%. Những con số này cho thấy không thể kỳ vọng mọi nước đổi mới trên cùng một mặt bằng khi quyền tiếp cận dữ liệu, tính toán và kế hoạch dài hạn chênh lệch lớn.
Thứ trưởng Trần Trung Tính cảnh báo rằng khung chính sách tốt vẫn chưa đủ nếu thiếu nhân lực, hạ tầng, tài chính hay cơ hội đào tạo để sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm; nếu không xử lý kịp thời, khoảng cách năng lực sẽ biến thành khoảng cách phát triển. Vì thế, quản trị không thể đứng riêng khỏi năng lực. Quy định cần đi cùng nguồn lực thực thi, còn đầu tư hạ tầng cần tạo điều kiện để doanh nghiệp, nhà nghiên cứu và cơ quan công quyền cùng thử nghiệm, xây dựng giải pháp.
Hợp tác phải nối quản trị với đào tạo và ứng dụng
Một hướng hợp tác hiệu quả cần gắn nguyên tắc quản trị với những việc có thể triển khai: đào tạo thực tiễn cho công chức, cán bộ quản lý, chuyên gia đánh giá và doanh nghiệp; cùng xây phương pháp đánh giá, chia sẻ bằng chứng; và phối hợp nghiên cứu, thử nghiệm có kiểm soát. Đây là cách biến đối thoại thành năng lực sử dụng được, thay vì dừng ở việc thống nhất ngôn từ. Quản trị theo mức độ rủi ro cũng cần có trách nhiệm rõ ràng, nhiệm vụ ưu tiên, nguồn lực phù hợp và cách áp dụng tương xứng với từng loại hệ thống.
Hợp tác còn phải chạm tới trải nghiệm thường ngày. Australia đang đưa AI vào dịch vụ trực tiếp phục vụ người dân; Bộ Cựu chiến binh nước này dùng AI cải thiện chức năng tìm kiếm để người dùng dễ tìm dịch vụ phù hợp và rút ngắn quá trình xử lý hồ sơ. Ví dụ ấy nhắc rằng thành công không chỉ nằm ở mô hình tiên tiến, mà ở việc công nghệ giúp người dân hoàn thành công việc thuận tiện hơn. Nhật Bản nhấn mạnh mạng băng rộng, trung tâm dữ liệu và tiêu chuẩn kết nối; Hàn Quốc kết hợp hỗ trợ ứng dụng, thương mại hóa và đào tạo. Số trường tham gia chương trình phát triển phần mềm và AI của Hàn Quốc tăng từ 35 năm 2019 lên khoảng 60 hiện nay, còn mạng lưới trung tâm đào tạo AI địa phương tăng từ một lên khoảng 30.
Từ người dùng sang người cùng định hình
Chuyển từ tiêu thụ sang đồng kiến tạo AI không có nghĩa mọi quốc gia phải tự phát triển mọi thành phần công nghệ. Yêu cầu cốt lõi là có đủ năng lực để lựa chọn, điều chỉnh, đánh giá và đóng góp vào các hệ thống được dùng trong bối cảnh của mình. Điều đó đòi hỏi đầu tư đồng bộ vào dữ liệu, tính toán, nhân lực, cơ chế quản trị và cơ hội ứng dụng; đồng thời cần đối tác lâu dài, thay vì những chương trình rời rạc. Như đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhấn mạnh, các nước cần chuyển từ truy cập đơn thuần sang xây dựng năng lực để trở thành nhà đồng kiến tạo và đồng quản trị.
Sau đối thoại tại Quảng Ninh, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Văn phòng Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc sẽ tổng hợp khuyến nghị về khoảng trống năng lực, kinh nghiệm triển khai và ưu tiên hợp tác, gửi tới Văn phòng Liên Hợp Quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi, đồng thời chia sẻ với các thành viên Mạng lưới Đối thoại về Năng lực AI. Kết quả dự kiến đóng góp cho phiên thứ hai của Đối thoại Toàn cầu về Quản trị AI tại New York vào tháng 5/2027. Đây là bước tiếp theo đáng chú ý, nhưng giá trị của nó sẽ được quyết định bởi những chương trình đào tạo, hạ tầng và ứng dụng được triển khai sau đó. Đối thoại mở cửa; chỉ năng lực được cùng xây mới giúp nhiều quốc gia bước vào và góp tiếng nói trong tương lai AI.
