Có kết nối chưa có nghĩa là bình đẳng
Khoảng cách số là sự chênh lệch không chỉ về khả năng tiếp cận thiết bị và Internet, mà còn về kỹ năng sử dụng công nghệ, năng lực đánh giá thông tin và mức độ hưởng lợi thực tế từ các công cụ số. Trong kỷ nguyên AI, thu hẹp khoảng cách ấy đòi hỏi phải mở rộng cơ hội tiếp cận đồng thời với đào tạo. AI có thể hỗ trợ học tập, lao động và đổi mới sáng tạo, nhưng nếu chỉ một số nhóm biết cách khai thác, kiểm chứng và sử dụng công nghệ có trách nhiệm thì lợi ích sẽ tập trung, còn bất bình đẳng số có nguy cơ tăng lên. Đây là vấn đề được đưa ra thảo luận tại Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI”, do Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông tổ chức ngày 22/10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Quy mô thảo luận cho thấy đây không phải câu chuyện bó hẹp trong lĩnh vực công nghệ: hội thảo chọn 52 công trình đăng kỷ yếu, cùng 2 báo cáo chính và 4 phiên chuyên đề về báo chí, giáo dục, quản trị công, thị trường lao động và bảo tồn văn hóa. Nhưng số thiết bị hay lượng công cụ được phổ biến không thể là thước đo duy nhất của tiến bộ. Nếu người dùng không thể xác định thông tin sai lệch, hiểu giới hạn của AI hoặc nhận biết rủi ro, kết nối rộng hơn vẫn chưa đảm bảo họ có tiếng nói và quyền chủ động trong môi trường số.
Năng lực AI là biết đánh giá, không chỉ biết dùng
Một nghịch lý phổ biến là người dùng có thể thành thạo điện thoại hay công cụ AI nhưng vẫn khó đánh giá độ tin cậy của nội dung và trách nhiệm với sản phẩm mình tạo ra. Vì vậy, năng lực AI cần bao gồm hiểu biết nền tảng về cách công nghệ hoạt động, tư duy phản biện, nhận thức đạo đức và trách nhiệm xã hội, chứ không dừng ở thao tác với ứng dụng. Biết đặt câu hỏi cho AI là hữu ích; biết kiểm tra câu trả lời, nhận ra điều chưa chắc chắn và quyết định khi nào không nên dựa vào nó mới giúp người dùng làm chủ công nghệ.
Hệ quả của thiếu kỹ năng số có thể hiện rõ trong những việc thường ngày. Nghiên cứu phỏng vấn sâu 10 lao động phi chính thức tại Hà Nội cho thấy việc sở hữu điện thoại thông minh và sử dụng Internet không đồng nghĩa với khả năng tự chủ trên mạng; người tham gia vẫn có thể gặp khó khăn khi kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung sai lệch và xử lý rủi ro. Điều đó nhắc rằng đào tạo không nên chỉ dạy các bước sử dụng công cụ. Nội dung cần gắn với tình huống người học thực sự gặp phải, từ phân biệt tin đáng tin cậy đến bảo vệ bản thân khi tương tác trên nền tảng số.
Phổ cập công nghệ phải đi kèm đào tạo
Mở rộng hạ tầng và đưa công cụ đến gần người dân vẫn cần thiết, nhưng không thể thay thế giáo dục. Khi thiếu kiến thức và kỹ năng, người dùng khó biến quyền truy cập thành lợi ích, dù công nghệ đã hiện diện trong lớp học, nơi làm việc hay cộng đồng. Thu hẹp khoảng cách số vì thế cần những chương trình đào tạo phù hợp với từng nhóm, thay vì mặc định mọi người có cùng điều kiện, kinh nghiệm và nhu cầu.
Việc nâng cao kỹ năng số nên gắn với đời sống và có sự hỗ trợ của gia đình, cộng đồng, cơ sở giáo dục cùng các cơ quan báo chí, như ý kiến được nêu tại hội thảo. Cách tiếp cận này quan trọng với người lao động phi chính thức, người học và những cộng đồng cần gìn giữ, giới thiệu giá trị văn hóa của mình trên nền tảng số. Đào tạo hiệu quả không chỉ dạy cách dùng AI, mà còn giúp người học cân nhắc rủi ro, kiểm chứng đầu ra và hiểu trách nhiệm khi chia sẻ nội dung.
Từ trao đổi học thuật đến chính sách bao trùm
Hội thảo đặt các vấn đề về khoảng cách số, năng lực AI, giáo dục, truyền thông, quản trị và đạo đức vào cùng một cuộc trao đổi, với mục tiêu đóng góp cơ sở khoa học cho chính sách, đào tạo nhân lực và định hướng phát triển AI phục vụ phát triển bền vững. Trong khuôn khổ sự kiện, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông thuộc Đại học Giao thông Thượng Hải, hướng tới tăng cường đào tạo, nghiên cứu báo chí – truyền thông và trao đổi học thuật. Đây là những bước tiếp nối đáng chú ý, nhưng hiệu quả cuối cùng cần được đo bằng việc kỹ năng và hỗ trợ có đến được với những người đang đứng trước nguy cơ bị bỏ lại hay không.
AI không tự động tạo ra một môi trường số công bằng. Nếu cơ hội tiếp cận tăng mà năng lực sử dụng không theo kịp, lợi ích dễ nghiêng về những người vốn đã có nhiều nguồn lực hơn. Bởi vậy, phổ cập công nghệ và đào tạo phải được xem là hai phần của cùng một chính sách: đưa công cụ đến với người dân, đồng thời trang bị cho họ khả năng hiểu, đánh giá và làm chủ công cụ ấy. Thu hẹp khoảng cách số chỉ có ý nghĩa khi nhiều nhóm có thể tham gia và hưởng lợi một cách an toàn, có trách nhiệm.
