Hai đại dự án sông: quyết định mang tính bước ngoặt của Hà Nội
Hai đại dự án cải tạo sông Nhuệ và phục hồi một nhánh hệ thống Bắc Hưng Hải là các chương trình đầu tư công nhằm xử lý ô nhiễm, khơi thông dòng chảy, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật hai bên bờ và tái thiết không gian đô thị ven sông, qua đó tăng khả năng thoát nước Hà Nội và phục hồi sông ngòi đang suy thoái. Hà Nội đang chuẩn bị triển khai hai dự án quy mô lớn với tổng vốn khoảng 86.000 tỷ đồng để xử lý ô nhiễm, khơi thông dòng chảy và chỉnh trang không gian ven sông Nhuệ và hệ thống Bắc Hưng Hải. Thông tin được lãnh đạo thành phố nêu ra tại cuộc họp về kế hoạch phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm trên các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì. Điểm chung của cả hai dự án không chỉ là quy mô vốn mà còn là tham vọng: biến những con sông ô nhiễm nhất thủ đô thành trục thoát nước, trục giao thông và trục văn hóa mới của đô thị.
Cải tạo sông Nhuệ: từ mạch nguồn văn hóa đến trục thoát nước và giao thông
Trong lịch sử nghìn năm văn hiến của Hà Nội, sông Nhuệ từng là mạch nguồn thủy lợi, tuyến giao thông đường thủy và không gian văn hóa quan trọng nuôi dưỡng phía Tây, Nam thành phố. Thế nhưng, trong vài thập kỷ đô thị hóa, dòng sông này bị bồi lắng, thu hẹp và ô nhiễm nặng do gia tăng dân số và phát triển xây dựng không kiểm soát. Quyết định cải tạo sông Nhuệ với tổng kinh phí dự kiến 75.000 tỷ đồng thể hiện nhận thức rõ ràng rằng nếu không phục hồi sông ngòi, mọi chiến lược phát triển đô thị xanh chỉ là khẩu hiệu. Dự án sẽ triển khai dọc tuyến sông dài khoảng 61,5km từ cống Liên Mạc đến hết địa phận Hà Nội, đi qua 19 xã, phường. Một hợp phần quan trọng là đầu tư đường giao thông hai bên bờ sông, hình thành tuyến đường gom mới chia sẻ lưu lượng với các tuyến quốc lộ và đường vành đai đang quá tải, đồng thời tạo trục cảnh quan đô thị xanh, nâng giá trị sử dụng đất và thúc đẩy kinh tế – xã hội vùng ven. Người dân địa phương hình dung tương lai sông Nhuệ như sông Hàn hay đoạn sông tại phố cổ Ninh Bình: sạch, đẹp, có giá trị cảnh quan và du lịch, thay vì dòng nước "nhem nhuốc và bẩn lắm" như hiện nay.
Hệ thống Bắc Hưng Hải: phục hồi nhánh sông Cầu Bây để tăng sức chống ngập
Nếu sông Nhuệ là biểu tượng lịch sử – văn hóa thì nhánh sông Cầu Bây thuộc hệ thống Bắc Hưng Hải là bài toán kỹ thuật của thoát nước Hà Nội. Thành phố đang gấp rút triển khai chủ trương đầu tư dự án xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây, chiều dài hơn 12km, bắt nguồn từ phường Long Biên chảy qua xã Gia Lâm. Dự án này có tổng mức đầu tư 11.000 tỷ đồng theo hình thức PPP, loại hợp đồng xây dựng – chuyển giao (BT), với mục tiêu khởi công ngay trong tháng 9/2026. Về bản chất, phục hồi sông ngòi không còn là chuyện riêng của môi trường mà là nền tảng an ninh đô thị: hệ thống sông tiêu thoát nước tốt sẽ giảm ngập úng, bảo vệ hạ tầng và khu dân cư. Việc Hà Nội đồng thời phục hồi nguồn nước suy thoái trên các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ – Đáy và Ngũ Huyện Khê cho thấy thành phố coi hệ thống thủy lợi – thoát nước là xương sống của khả năng chống chịu khí hậu. Nếu làm tốt, dự án Cầu Bây sẽ vừa xử lý ô nhiễm, vừa tăng khả năng tiêu nước, chống ngập cho khu vực phía Đông vốn chịu áp lực mưa lớn và bề mặt bê tông hóa.
Thoát nước Hà Nội và tái thiết đô thị ven sông: cơ hội kèm thách thức xã hội
Nhìn tổng thể, cải tạo sông Nhuệ là một dự án đa mục tiêu: chống ngập úng, xử lý ô nhiễm môi trường, hoàn thiện hạ tầng thủy lợi và tạo động lực tái thiết đô thị phía Tây. Hệ thống giao thông đồng bộ dọc hai bờ được xác định là giải pháp cốt lõi để khôi phục khả năng tiêu thoát nước, bởi một con sông sạch và thông thoáng không thể đi kèm bờ sông bị lấn chiếm, đường sá tắc nghẽn. Tuy nhiên, tái thiết đô thị đi kèm đánh đổi. Nhu cầu sử dụng đất của dự án lên tới khoảng 85 ha, kéo theo giải phóng mặt bằng lớn. Người dân ven sông Nhuệ vừa lo lắng vì có thể mất nhà cửa, vừa kỳ vọng được sống bên một dòng sông sạch và không gian văn hóa, du lịch mới của Thủ đô. Nhiều người chia sẻ họ ủng hộ dự án mở đường "cho nó rộng rãi", mong con đường bớt tắc, bớt bụi, nhưng yêu cầu nhà nước phải có chính sách tái định cư kịp thời, thỏa đáng. Nếu quy hoạch chỉ nhìn vào đường và bê tông, bỏ qua ký ức văn hóa gắn với sông, nguy cơ tái thiết đô thị biến thành một cuộc "đại phẫu" lạnh lùng đối với cộng đồng.
Kết luận: phục hồi sông ngòi phải gắn với công bằng đô thị
Hai đại dự án trị giá 86.000 tỷ đồng cho thấy Hà Nội đã bước qua giai đoạn chắp vá, đi vào cách tiếp cận toàn diện: coi sông ngòi là hệ thống hạ tầng cốt lõi của thoát nước, giao thông, môi trường và văn hóa đô thị. Việc cải tạo sông Nhuệ không chỉ là làm sạch một dòng nước, mà là tái thiết cả không gian sống phía Tây; phục hồi nhánh Cầu Bây không chỉ là xử lý ô nhiễm, mà là củng cố sức chống ngập phía Đông. Nhưng thành công của hai dự án sẽ không được đo bằng chiều dài kè đá hay số km đường mới, mà bằng cảm nhận của người dân: họ có được bảo vệ về chỗ ở, sinh kế và có thể gắn bó với một dòng sông hồi sinh hay không. Nếu chính sách tái định cư, tham vấn cộng đồng và bảo tồn không gian văn hóa ven sông được đặt ngang hàng với mục tiêu kỹ thuật, Hà Nội có cơ hội biến cải tạo sông Nhuệ và phục hồi hệ thống Bắc Hưng Hải thành hình mẫu của một quá trình phục hồi sông ngòi gắn với công bằng đô thị và khả năng chống chịu khí hậu.
