Cải tạo sông Nhuệ và ngầm hóa Kênh Bắc: bước ngoặt cho thoát nước đô thị

Từ dòng nước đen đến tham vọng tái thiết đô thị

Dự án cải tạo sông Nhuệ và ngầm hóa 3,2 km Kênh Bắc là hai can thiệp hạ tầng nước quy mô lớn nhằm cùng lúc giải quyết ô nhiễm kênh rạch, tăng năng lực thoát nước đô thị và tái cấu trúc không gian thành phố, đặt ra bài toán dung hòa giữa bảo tồn ký ức văn hóa và xây dựng đô thị hiện đại thích ứng với biến đổi khí hậu. Hai dự án này cho thấy một thực tế: các thành phố đã bước qua giai đoạn vá víu cục bộ, buộc phải chấp nhận những cuộc “đại phẫu” đắt đỏ để không bị nhấn chìm bởi nước thải và ngập úng. Cải tạo sông Nhuệ với tổng mức đầu tư hơn 75.000 tỷ đồng không chỉ là một dự án môi trường, mà là lựa chọn chiến lược về hạ tầng nước Hà Nội. Trong khi đó, việc ngầm hóa kênh Bắc ở Vinh là bước đi quyết liệt chấm dứt tình trạng kênh hở tù đọng, nước đen, mùi hôi bức tử hàng nghìn hộ dân sống dọc tuyến. Câu hỏi không còn là “có làm hay không”, mà là “làm như thế nào để hạ tầng ngầm vừa tiêu nước tốt, vừa không xóa sạch tiềm năng cảnh quan và ký ức đô thị”.

Sông Nhuệ: đại công trình hạ tầng nước gắn với tái thiết phía Tây Hà Nội

Trong lịch sử nghìn năm, sông Nhuệ từng là mạch nguồn thủy lợi, tuyến giao thông đường thủy và không gian văn hóa quan trọng của phía Tây, Nam Thủ đô. Hôm nay, nó lại được chọn làm “xương sống” cho một cuộc tái thiết đô thị. HĐND thành phố đã thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo toàn diện sông Nhuệ, với tổng vốn hơn 75.000 tỷ đồng, nhằm bảo vệ môi trường, phục hồi dòng chảy và nâng cấp hạ tầng kỹ thuật hai bên bờ. Trọng tâm của dự án là xây dựng hệ thống đường giao thông dọc hai bờ, tạo các tuyến gom dài 61,5 km qua 19 xã, phường, chia sẻ lưu lượng với quốc lộ và đường vành đai đang quá tải. Đây không chỉ là giải pháp chống úng ngập, xử lý ô nhiễm, hoàn thiện thủy lợi, mà còn là trục động lực phát triển kinh tế – xã hội và đô thị hóa phía Tây. Người dân ban đầu lo lắng chuyện giải tỏa, tái định cư, nhưng dần chuyển sang đồng thuận khi hình dung tương lai về một dòng sông sạch, giao thông thuận tiện, không gian văn hóa – du lịch mới nơi chính họ được hưởng lợi từ sự thay đổi quê hương mình.

Kênh Bắc: ngầm hóa để thoát khỏi “rốn ô nhiễm” và nỗi ám ảnh ngập

Kênh Bắc ở Vinh là một tuyến kênh đào dài hơn 4,6 km, làm nhiệm vụ tiêu thoát nước. Đoạn hơn 1 km đã được ngầm hóa từ năm 2015, giúp chấm dứt phần lớn phàn nàn về cảnh quan. Nhưng 3,2 km còn lại, dù có bờ kè và hệ thống tách nước, vẫn là “rốn ô nhiễm” với nước đen, bùn lắng, không có dòng chảy tự nhiên, nước thải sinh hoạt rỉ rả đổ vào. Vào ngày hè, mùi hôi nồng nặc đến mức nhiều gia đình phải đóng kín cửa, trẻ em mất hẳn không gian vui chơi ngoài trời. Trong bối cảnh đó, việc ngầm hóa đoạn còn lại là lựa chọn thực tế để giải thoát hàng nghìn người dân khỏi môi trường bị bức tử. Tuy nhiên, không ít cư dân lo ngại “cứ mưa là ngập” sẽ tái diễn khi kênh hở trở thành cống ngầm, bởi bài học các tuyến mương đã đậy nắp nhưng lại thành điểm nghẽn ngập cục bộ vẫn còn sờ sờ. Câu trả lời nằm ở thiết kế chuẩn, thi công nghiêm ngặt và năng lực quản lý hạ tầng ngầm: nếu kỹ thuật và vận hành không đủ tốt, bê tông sẽ biến thành cái bẫy ngập lụt mới chứ không phải lời giải cho thoát nước đô thị.

Giữa ký ức dòng nước và sức ép ô nhiễm kênh rạch

Tranh luận quanh ngầm hóa Kênh Bắc cho thấy một mâu thuẫn quen thuộc: người dân vừa khao khát một “dòng sông xanh” uốn lượn giữa phố với hàng cây, ghế đá, công viên tuyến tính, vừa phải đối mặt với hiện thực kênh tù đọng, nước đen, mùi hôi kéo dài. Giữ lại một dòng kênh không thể tự làm sạch đồng nghĩa dung túng ô nhiễm; ngầm hóa nó lại làm mất đi cơ hội xây dựng không gian công cộng mở. Đây không chỉ là chuyện thẩm mỹ đô thị, mà là lựa chọn giữa lý tưởng cảnh quan và sức khỏe cộng đồng. Hà Nội cũng đứng trước bài toán tương tự với sông Nhuệ. Đó không chỉ là di sản thủy lợi và văn hóa, mà còn là trục tiềm năng cho du lịch, cấp nước, chống úng ngập và phát triển đô thị. Khi cải tạo, thành phố không thể coi sông đơn thuần như một “mương thoát nước khổng lồ”, mà phải biến nó thành hành lang xanh đa chức năng: vừa tiêu nước, vừa là không gian sinh hoạt, vừa là ký ức đô thị được nâng cấp chứ không bị xóa nhòa. Lựa chọn nghiêng về đâu sẽ quyết định bản sắc và sức sống lâu dài của đô thị.

Điều kiện để hai dự án thành “bước ngoặt” chứ không là rủi ro

Điểm đáng chú ý là cả hai dự án đều mới ở ngưỡng chủ trương và bản vẽ, chưa đi vào cắm mốc, giải phóng mặt bằng hay vận hành hệ thống ngầm. Điều này tạo cơ hội để thành phố lắng nghe đầy đủ tiếng nói người dân – từ lo lắng tái định cư ven sông Nhuệ đến nỗi ám ảnh ngập úng quanh Kênh Bắc. Nếu chỉ nhìn bằng lăng kính lãng mạn, ta dễ phủ nhận ngầm hóa; nếu chỉ vội vã đối phó thực trạng, ta dễ biến khối bê tông thành cái bẫy ngập và ô nhiễm mới. Nói cách khác, cải tạo sông Nhuệ và ngầm hóa Kênh Bắc chỉ trở thành bước ngoặt cho thoát nước đô thị khi hội đủ ba điều kiện: thiết kế hạ tầng nước Hà Nội và Vinh phải đặt tiêu thoát nước, môi trường và cảnh quan trên cùng một mặt phẳng ưu tiên; quá trình thi công và quản lý vận hành phải coi kênh rạch như hệ sinh thái, không như ống kỹ thuật vô hồn; và người dân phải được đối thoại minh bạch về phạm vi tác động, chính sách tái định cư, trách nhiệm bảo vệ môi trường. Nếu làm được, hai dự án sẽ chứng minh rằng đô thị hoá không nhất thiết giết chết dòng nước và ký ức, mà có thể nâng cấp chúng thành trục xanh mới của thành phố.