Khoảng cách cung cầu đang mở rộng
An ninh cung ứng điện là khả năng bảo đảm hệ thống có đủ điện liên tục, ổn định để phục vụ sinh hoạt và sản xuất, kể cả khi nhu cầu tăng hoặc nguồn phát gặp bất lợi. Ngày 10/11, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 và công bố báo cáo cùng tên; thông điệp đáng chú ý là áp lực từ năm 2027 có thể lớn hơn nhiều so với kết quả cung ứng năm nay. Năm 2026, điện sản xuất và nhập khẩu ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3% so với năm trước; cả nước không phải cắt điện luân phiên. Nhưng không nên xem kết quả đó là bảo đảm cho những năm tiếp theo. Nhu cầu điện được dự báo tăng khoảng 10% trên nền cao, trong khi nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành và El Niño có thể kéo dài tới khoảng tháng 6/2027. Năm 2028 còn được dự báo khó khăn hơn.
Công nghiệp chạy nhanh hơn nguồn điện
Dấu hiệu đáng lo không chỉ nằm trong dự báo: từ cuối năm 2024, sản lượng điện tăng chậm hơn hoạt động công nghiệp chế biến, chế tạo, trong khi nhu cầu năng lượng tiếp tục đi lên cùng dòng vốn FDI. Trong 10 tháng đầu năm 2026, điện thương phẩm tăng 9,84%, còn vốn FDI đăng ký tăng khoảng 74% so với cùng kỳ và vốn thực hiện tăng hơn 13%. Dòng vốn mới ngày càng hướng tới điện tử, bán dẫn và công nghệ cao, những lĩnh vực cần nguồn điện ổn định chứ không chỉ có giá cạnh tranh. Điện than và thủy điện chiếm khoảng 75% sản lượng toàn hệ thống trong 10 tháng đầu năm 2026; riêng nhiệt điện than chiếm gần 50%. Cơ cấu tập trung như vậy khiến việc thiếu nguồn nền mới càng đáng ngại, nhất là khi sản lượng thủy điện năm 2026 dự kiến thấp hơn năm trước. Nguồn cung điện chậm nhịp không còn là vấn đề của riêng ngành năng lượng.
Gián đoạn điện có thể làm đứt quãng dây chuyền, trễ giao hàng và tăng chi phí vận hành của nhà máy công nghệ cao. Vì vậy, nguy cơ thiếu điện sản xuất không chỉ ảnh hưởng doanh nghiệp đang hoạt động mà còn có thể khiến nhà đầu tư cân nhắc lại kế hoạch mở rộng hoặc chọn địa điểm khác. Giá điện sản xuất, kinh doanh tại Việt Nam duy trì khoảng 8 cent/kWh, tương đương hơn 2.000 đồng/kWh, thấp thứ hai trong khu vực. Lợi thế giá sẽ kém thuyết phục nếu doanh nghiệp không thể dựa vào nguồn điện liên tục và ổn định. Khi các dự án công nghệ cao đòi hỏi hạ tầng đáng tin cậy, khả năng cung ứng điện phải được xem như một điều kiện cạnh tranh, không chỉ là bài toán cân đối sản lượng.
Bài toán vốn lớn, tiến độ càng quan trọng
Quy mô đầu tư cần thiết cho thấy áp lực không thể giải quyết bằng lời kêu gọi tiết kiệm điện đơn thuần. EVN dự kiến đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030, bình quân 166.000 tỷ đồng mỗi năm để đáp ứng nhu cầu. Riêng 9 tháng năm 2026, giá trị đầu tư đạt 86.960 tỷ đồng, bằng 70,4% kế hoạch; tập đoàn đặt mục tiêu hoàn thành 123.560 tỷ đồng trong cả năm. Đồng thời, EVN đang làm thủ tục đầu tư 22 dự án nguồn điện với tổng công suất 9.710 MW, gồm điện gió ngoài khơi Bắc Bộ, điện mặt trời nổi và các nguồn linh hoạt. Những con số này phản ánh quy mô cam kết, nhưng không tự bảo đảm dự án sẽ vận hành đúng lúc. Khoảng 85.000 MW dự án do các nhà đầu tư ngoài EVN cần đi vào hoạt động trong giai đoạn 2026-2030, nên chậm tiến độ ở bất kỳ mắt xích nào cũng làm bài toán cung ứng khó hơn.
Nút thắt vì thế nằm ở cả vốn lẫn thực thi. EVN kiến nghị tháo gỡ khó khăn tín dụng, mở rộng khả năng tiếp cận vốn dài hạn và tạo cơ chế để thu hút thêm nhà đầu tư vào lưới truyền tải. Bộ trưởng Công Thương yêu cầu các công trình nguồn và lưới điện được xác định phải vận hành trong năm 2027 bảo đảm tiến độ; phương án dự phòng là để ứng phó rủi ro, không phải lý do trì hoãn dự án. Đây là yêu cầu đúng, nhưng muốn giữ sức hút đầu tư, cần biến chỉ tiêu thành công trình hoàn thành và điện thực sự lên lưới. Nếu nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh hơn nguồn cung, chi phí sẽ không chỉ nằm ở vốn đầu tư: doanh nghiệp có thể mất sản lượng, giao hàng chậm, còn các dự án mới có thể dịch chuyển sang nơi có điện ổn định hơn.
Điện ổn định là điều kiện để giữ đà tăng trưởng
Việt Nam đã duy trì cung ứng đủ điện trong năm 2026 bất chấp nhiều yếu tố bất lợi, nhưng đó không phải lý do để chủ quan trước giai đoạn kế tiếp. Khi nhu cầu có thể tăng khoảng 10%, nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành và thời tiết còn gây sức ép, rủi ro năm 2027 cần được nhìn nhận như một phép thử về năng lực triển khai, không chỉ là dự báo phụ tải. Đầu tư EVN ở quy mô lớn là cần thiết, song hiệu quả phụ thuộc vào khả năng huy động vốn, hoàn thành dự án đúng hạn và đưa nguồn điện cùng lưới truyền tải vào hoạt động đồng bộ. Kết luận rất rõ: nếu nguồn cung điện không theo kịp công nghiệp và FDI, nguy cơ thiếu điện sẽ trở thành rào cản đối với sản xuất và sức hút đầu tư. Bảo đảm điện đúng lúc vì thế là điều kiện thiết yếu để giữ đà phát triển.
