Đề xuất đổi mới tuyển sinh lớp 10: Ý nghĩa thật sự là gì?
Đổi mới tuyển sinh lớp 10 tại Hà Nội là quá trình điều chỉnh cách thi, cách xét tuyển và cơ chế đánh giá ở cuối cấp THCS nhằm giảm áp lực học sinh nhưng vẫn bảo đảm tuyển chọn công bằng, khách quan và phản ánh đúng chất lượng giáo dục giữa các khu vực. Trong bối cảnh Hà Nội có quy mô tuyển sinh lớp 10 rất lớn, với mật độ dân cư, mạng lưới trường học và mức độ cạnh tranh vào trường công lập khác biệt đáng kể giữa các khu vực, câu chuyện đổi mới kỳ thi không còn là chuyện thêm hay bớt một môn, mà là bài toán chính sách công: giảm áp lực học sinh tới đâu, giữ công bằng tới mức nào. Tại hội nghị thông tin chuyên đề ngày 28/8 do thành phố tổ chức, lãnh đạo ngành giáo dục khẳng định mục tiêu là phải giảm áp lực tuyển sinh nhưng không làm giảm tính khách quan, công bằng.
Chỉ thi Toán, Văn: Giảm áp lực hay hợp thức hóa “thi gì học nấy”?
Đề xuất tuyển sinh lớp 10 chỉ thi Toán và Ngữ văn đang được xem như một giải pháp giảm áp lực học sinh, khi kỳ thi hiện nay thường gồm Ngữ văn, Toán và một môn thứ ba do Sở lựa chọn. Lập luận ủng hộ khá rõ: càng nhiều môn, học sinh càng phải dồn thời gian ôn tập, áp lực thi cử càng tăng. Nhưng bài toán không đơn giản. Nhiều ý kiến lo ngại việc chỉ thi hai môn sẽ kéo tâm lý “thi gì học nấy” lên mức cao hơn, khiến cuối cấp THCS xuất hiện làn sóng học lệch, bỏ bê các môn còn lại. Khi đó, kỳ thi nhẹ hơn nhưng việc học toàn diện có thể bị hy sinh. Như một giáo viên Lịch sử nêu quan điểm, thi tuyển sinh phải trở về đúng chức năng là tuyển chọn, còn giáo dục toàn diện phải được bảo đảm bằng chương trình, chuẩn đầu ra và cơ chế đánh giá quá trình. Cắt môn thi mà không đổi cách đánh giá, nguy cơ là chúng ta chỉ đổi áp lực từ nhiều môn sang hai môn, chứ không thực sự giảm gánh nặng.
Đánh giá toàn diện: Điều kiện tiên quyết để không tạo bất công mới
Cốt lõi của vấn đề không nằm ở số môn thi, mà ở việc hệ thống kiểm tra, đánh giá trong suốt quá trình học có đủ đáng tin hay không. Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội khẳng định phương thức tuyển sinh chỉ có thể thay đổi khi hệ thống kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập bảo đảm tính thống nhất, khách quan và có độ tin cậy cao. Điều này trùng khớp với quan điểm chuyên gia: giáo dục toàn diện không thể chỉ dựa vào số môn thi, và không số lượng môn thi nào giải quyết trọn vẹn mâu thuẫn giữa yêu cầu tuyển sinh và mục tiêu giáo dục toàn diện. Đề xuất thi Toán, Văn chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cơ chế đánh giá chuẩn đầu ra THCS đủ tin cậy cho tất cả các môn. Nếu trường này chấm lỏng, trường kia chấm chặt, nếu nơi này kiểm tra nghiêm, nơi khác nể nang, thì việc dùng kết quả quá trình để bổ sung cho kỳ thi sẽ vô tình tạo thêm bất công, nhất là với những học sinh ở vùng còn hạn chế về điều kiện dạy học. Ở đây, đổi mới kỳ thi buộc phải song hành với đổi mới đánh giá toàn diện, nếu không muốn biến khẩu hiệu giảm áp lực thành hiện thực méo mó.
Chênh lệch vùng miền trong nội thành: Kỳ thi chung, mặt bằng khác nhau
Hà Nội có khoảng 2,3 triệu học sinh và là địa phương có quy mô tuyển sinh lớp 10 rất lớn; trong cùng một thành phố, mật độ dân cư, mạng lưới trường học và mức độ cạnh tranh vào trường công lập khác biệt đáng kể giữa các khu vực. Nghĩa là cùng bước vào một kỳ thi chung, nhưng học sinh không xuất phát từ cùng một vạch. Ở các quận trung tâm, trường THPT công lập đông, thương hiệu mạnh, tỉ lệ chọi cao; ở vùng ven, mạng lưới trường lớp mỏng hơn, chất lượng không đồng đều. Giảm số môn thi trong một hệ thống như vậy có thể làm nhẹ gánh ôn thi, nhưng cũng dễ đẩy học sinh vào cuộc đua luyện thi hẹp, nơi những ai có điều kiện học thêm Toán, Văn ở khu vực đô thị giàu tài nguyên giáo dục sẽ có lợi thế rõ rệt. Chính ngành giáo dục Hà Nội cũng thừa nhận phải tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng mạng lưới trường lớp và tăng chỗ học công lập để giảm sức ép tuyển sinh. Nếu không xử lý phần “cung” này, mọi đổi mới kỳ thi rất dễ chỉ là thao tác kỹ thuật trên phần “cầu”, trong khi bất công về tiếp cận vẫn tồn tại.
Giảm áp lực nhưng không nhường chỗ cho bất bình đẳng
Từ những tranh luận hiện nay, có thể thấy đổi mới tuyển sinh lớp 10 ở Hà Nội là bước đi cần thiết, nhưng ranh giới giữa giảm áp lực và tăng bất công rất mong manh. Sở Giáo dục và Đào tạo đang nghiên cứu, tham mưu phương án, chỉ đạo các trường đổi mới kiểm tra, đánh giá và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị giáo dục; phương án cụ thể sẽ được xây dựng trên cơ sở quy chế hiện hành, sau khi được nghiên cứu, đánh giá kỹ, bảo đảm khách quan, công bằng và giảm áp lực cho học sinh. Đó là cam kết, nhưng để thành kết quả, cần vài nguyên tắc rõ ràng. Thứ nhất, bất kỳ thay đổi nào về số môn thi cũng phải gắn với cơ chế đánh giá toàn diện, minh bạch cho tất cả các môn, tránh hợp pháp hóa “thi gì học nấy” và học lệch. Thứ hai, chính sách tuyển sinh phải tính tới chênh lệch vùng, gắn với kế hoạch tăng chỗ học công lập và sắp xếp lại mạng lưới trường. Và cuối cùng, xã hội cần nhìn đúng vai trò của kỳ thi: nó không thể gánh hết mục tiêu giáo dục; nếu chúng ta kỳ vọng kỳ thi giải quyết mọi thứ, chính học sinh sẽ là người phải trả giá bằng tuổi thơ bị áp lực đè nặng.
