Tuyển sinh lớp 10: từ “cửa ải” thi cử sang bài toán xét tuyển toàn diện
Đổi mới tuyển sinh lớp 10 ở Hà Nội là quá trình chuyển dần từ kỳ thi vào lớp 10 nặng tính điểm số sang cơ chế xét tuyển lớp 10 dựa trên đánh giá cả quá trình học tập, nhằm giảm áp lực học tập học sinh, hạn chế tình trạng “thi gì học nấy” và tạo điều kiện hướng tới giáo dục toàn diện, nhưng đồng thời phải bảo đảm công bằng phân bổ chỗ học và giữ vững chất lượng đào tạo ở bậc THPT. Điểm xuất phát của cải cách tuyển sinh này là thực tế kỳ thi vào lớp 10 công lập đã trở thành nỗi lo thường trực của nhiều gia đình có con cuối cấp THCS. Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS trong năm học 2026-2027, trong khi 124 trường THPT công lập chỉ được giao 81.448 chỉ tiêu. Khoảng cách lớn giữa nhu cầu và khả năng tiếp nhận biến kỳ thi thành cuộc cạnh tranh khốc liệt, biến lớp 9 thành năm “luyện đề” hơn là năm học để nhận diện năng lực và sở trường. Vì thế, tính đến phương án xét tuyển là bước đi mang tính tất yếu, nhưng sẽ là sai lầm nếu coi bỏ thi là giải pháp duy nhất cho áp lực.
Áp lực không nằm ở đề thi, mà ở thiếu chỗ học và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau
Nếu chỉ nhìn vào cấu trúc đề thi, số môn thi hay lịch ôn tập, chúng ta dễ kết luận rằng áp lực của kỳ thi vào lớp 10 đến từ bài thi quá khó. Thực tế, nguyên nhân sâu xa là sự chênh lệch giữa số học sinh và số chỗ học trong hệ thống công lập: gần 125.000 học sinh đăng ký nguyện vọng 1 vào công lập không chuyên, nhưng chỉ có gần 80.000 chỉ tiêu. Khi chỗ học công lập thấp hơn nhu cầu, kỳ thi trở thành công cụ lọc đầy căng thẳng chứ không phải một bước chuyển cấp bình thường. Nhiều học sinh luyện đề từ trước lớp 9, viễn cảnh trượt trường công kéo theo nỗi lo chọn trường dự phòng, xoay xở học phí tư thục và cả tâm lý bị “thua thiệt” so với bạn bè. Điều này khiến áp lực học tập học sinh không chỉ bùng nổ trong hai ngày thi mà kéo dài xuyên suốt cấp THCS. Trên bình diện xã hội, lớp 10 bị biến thành “cửa ải” quyết định đường đi tiếp theo, khiến gia đình dồn mọi nguồn lực, gia sư, luyện thi cho một kỳ thi thay vì cho sự phát triển toàn diện của con.
Xét tuyển lớp 10: cơ hội giảm áp lực hay mở ra cuộc chạy điểm học bạ?
Chủ trương xét tuyển lớp 10 không phải ý tưởng riêng của Hà Nội; đã có các địa phương như Vĩnh Long, Đắk Lắk, Cà Mau và Lâm Đồng chọn phương án xét tuyển vào lớp 10 THPT công lập từ năm học 2026-2027, song vẫn thi tuyển với trường chuyên. Đối với Hà Nội, Giám đốc Sở GD&ĐT Nguyễn Văn Hiền cho biết thành phố sẽ tổ chức các đợt đánh giá chung, xác thực kết quả đánh giá thường xuyên của học sinh THCS để xét tốt nghiệp và xét vào lớp 10. Đây là bước xoay trục: từ một kỳ thi tập trung sang hệ thống đánh giá quá trình. Tuy nhiên, nếu chỉ bỏ điểm thi để thay bằng điểm học bạ, khả năng rất lớn là áp lực sẽ chuyển thành cuộc chạy điểm kéo dài suốt bốn năm THCS. Các chuyên gia đã cảnh báo tình trạng “thi gì học nấy” dễ biến dạng thành “chấm gì nâng nấy”: giáo viên và nhà trường bị cuốn vào vòng xoáy nâng điểm, học sinh học để đẹp bảng điểm hơn là để nắm vững kiến thức. Vì vậy, xét tuyển chỉ là cải cách tuyển sinh trên giấy nếu thiếu chuẩn đánh giá thống nhất, đối sánh kết quả giữa các trường và cơ chế phát hiện chênh lệch bất thường.
Giảm số môn thi nhưng không giảm chuẩn chất lượng: bài toán thiết kế đánh giá
Song song với hướng xét tuyển, Hà Nội và các địa phương khác cũng tranh luận về việc chỉ thi Toán và Ngữ văn trong kỳ thi vào lớp 10 để giảm áp lực học tập học sinh. Trước đề xuất này, nhiều ý kiến lo ngại sẽ dẫn đến học lệch, khi học sinh tập trung vào hai môn thi và xem nhẹ các môn khác. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng không số lượng môn thi nào có thể giải quyết trọn vẹn mâu thuẫn giữa yêu cầu tuyển sinh và mục tiêu giáo dục toàn diện. Nếu dùng kỳ thi tuyển sinh để ôm hết mọi mục tiêu, càng nhiều môn thi càng kéo dài thời gian ôn tập, tăng áp lực mà vẫn không bảo đảm học sinh học đều. Một hướng hợp lý hơn là để kỳ thi trở về đúng chức năng tuyển chọn, còn giáo dục toàn diện được bảo đảm bằng chương trình, chuẩn đầu ra và cơ chế đánh giá quá trình. Điều đó đòi hỏi tất cả môn học cần được kiểm tra, đánh giá đầy đủ qua bài kiểm tra, thi học kỳ hoặc đề kiểm tra chung, với chuẩn đầu ra tin cậy cho cấp THCS. Nói cách khác, giảm môn thi không đồng nghĩa hạ yêu cầu, mà là chuyển trọng tâm sang hệ thống đánh giá rộng và liên tục.
Muốn lớp 10 hết là “cửa ải”, phải giải cùng lúc ba bài toán: chỗ học, đánh giá và niềm tin xã hội
Hà Nội đang đứng trước một lựa chọn khó: vừa phải giảm sức ép của kỳ thi, vừa giữ công bằng tuyển sinh và chất lượng đào tạo. Theo định hướng chung, ngành giáo dục được yêu cầu đổi mới thực chất và nhấn mạnh mục tiêu “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”. Chừng nào tổng chỉ tiêu – hiện khoảng 127.000 chỗ học từ công lập, tư thục và trung tâm – vẫn thấp hơn số học sinh hoàn thành THCS, cạnh tranh sẽ không biến mất mà chỉ dịch chuyển từ điểm thi sang điểm học bạ hay nơi cư trú. Giải pháp vì thế không thể dừng ở thay đổi cách tuyển sinh. Muốn học sinh bớt áp lực, phải tăng dần năng lực tiếp nhận, nhất là trường công – loại hình có học phí phù hợp với phần lớn gia đình. Đồng thời, các đợt đánh giá chung cần được thiết kế đúng mục đích: xác thực độ tin cậy của đánh giá thường xuyên, phát hiện kiến thức, kỹ năng còn thiếu để hỗ trợ học sinh, chứ không tạo thêm cuộc đua điểm số. Hiệu trưởng, giáo viên phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của học bạ, bởi điểm số chỉ có giá trị khi phản ánh đúng năng lực và đủ sức tạo niềm tin cho xã hội. Nếu giải được ba bài toán chỗ học, đánh giá và niềm tin, lớp 10 mới thật sự thôi là một “cửa ải”, trở lại đúng vai trò là một bước chuyển tự nhiên trong hành trình học tập.
