Hiến tạng từ người chết não: khi sự kết thúc mở ra cơ hội sống
Hiến tạng từ người chết não là việc sử dụng các cơ quan, mô còn hoạt động tốt ở một người đã ngừng mọi chức năng não không hồi phục, nhưng tim và tuần hoàn được duy trì nhân tạo, để ghép cho các bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối đang chờ cơ hội sống mới. Hiểu đúng về chết não và cứu sống không chỉ là câu chuyện y khoa, mà còn là cánh cửa để xã hội nhìn cái chết bằng con mắt khác: đau thương nhưng giàu khả năng cứu người. Cuộc cấp cứu lúc 00 giờ 23 phút ngày 1/10/2026 tại Khoa Cấp cứu Bệnh viện E, với một bệnh nhân đuối nước tím tái toàn thân, ngừng thở, không bắt được mạch, đã biến thành minh chứng sống động cho sức mạnh của quyết định hiến tạng đầy nhân văn.
Các bác sĩ kích hoạt quy trình “báo động đỏ” toàn viện để kéo bệnh nhân khỏi lằn ranh sinh tử. Tim được khởi động lại, nhưng não tổn thương quá nặng do thiếu oxy, dẫn đến tình trạng chết não không thể đảo ngược. Trong khoảnh khắc mà nhiều gia đình lựa chọn buông tay, người thân của bệnh nhân đã chọn chia sẻ sự sống: đồng ý hiến tặng mô, tạng để cứu người khác. Chính lựa chọn này làm nên ý nghĩa sâu sắc của hiến tạng từ người chết não – biến mất mát cá nhân thành tài sản sự sống cho cộng đồng.
Một người hiến, sáu người hồi sinh: bản đồ sự sống nối ba miền
Câu chuyện này không dừng ở quyết định của gia đình. Nó trở thành chiến dịch y học phối hợp ba miền Bắc – Trung – Nam, nơi mỗi cơ quan được tính toán như từng nhịp đập cuối cùng của người hiến. Sau khi trung tâm điều phối nhận thông tin, cuộc họp khẩn online ba miền được tổ chức rạng sáng 4/10 để xác định tình trạng chết não và kế hoạch lấy đa tạng. "Từ nguồn tạng hiến của người chết não, 6 bệnh nhân khác được hồi sinh" – con số không lớn về mặt thống kê, nhưng cực kỳ lớn về giá trị nhân văn và niềm tin vào ghép tạng thành công.
Khoảng 10h13 cùng ngày, tim được lấy ra và chuyển gấp đến một bệnh viện tuyến trên để ghép cho bệnh nhi suy tim nặng đang phải thở máy và sử dụng ECMO tại đơn vị hồi sức tim. Gan được chuyển đến một bệnh viện quân đội trung ương; hai quả thận bay bằng đường hàng không vào một bệnh viện tại phía Nam và một bệnh viện tại miền Trung; hai giác mạc đến bệnh viện chuyên khoa mắt. Mỗi hành trình vận chuyển là cuộc chạy đua với thời gian, với trách nhiệm phải bảo toàn tối đa chất lượng tạng trước khi cấy ghép. Cùng một cơ thể, nhưng sau chết não và hiến tạng, nó bắc nên những cây cầu sự sống nối liền ba vùng đất.
Sinh lý sau khi chết: tại sao cơ quan vẫn còn “sống” để có thể ghép?
Trực giác khiến nhiều người nghĩ rằng chết là khoảnh khắc mọi thứ dừng lại ngay lập tức. Nhưng sinh lý sau khi chết cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều. Cái chết được xác định khi tim ngừng đập, hơi thở dừng và cơ thể được tuyên bố đã chết, song ở cấp độ cơ quan, mô và tế bào, quá trình chuyển đổi diễn ra không đồng bộ: các bộ phận khác nhau mất chức năng với tốc độ khác nhau, những thay đổi đo lường được khởi phát chỉ sau vài giây đến vài phút. Trong khoảng một giờ đầu tiên, não còn có thể xuất hiện những hoạt động điện bất thường ngắn, máu bắt đầu lắng xuống dưới tác động trọng lực, cơ thể ngừng tự điều chỉnh nhiệt độ, một số cơ vẫn đáp ứng với kích thích.
Điều quan trọng với ghép tạng thành công là: cơ thể đã chết nhưng các tế bào ở nhiều mô chưa đồng loạt tắt ở cấp độ phân tử. Nghiên cứu cho thấy cái chết kích hoạt một chuỗi thay đổi trong hoạt động gen, và mỗi cơ quan – từ máu, não đến mô tiêu hóa – tuân theo những quy luật biến đổi phân tử riêng trong giai đoạn sau tử vong. Nhờ hiểu rõ tiến trình này, bác sĩ không chỉ biết khoảng “giờ vàng” để lấy tạng mà còn tối ưu hóa cách bảo quản: kiểm soát nhiệt độ, thời gian, môi trường để giảm tổn thương tế bào. Nói cách khác, kiến thức về sinh lý sau khi chết là nền khoa học âm thầm giúp kéo dài cánh cửa cứu sống từ một cơ thể đã được tuyên bố là chết.
Quy trình y khoa và đạo đức: giữ phẩm giá người hiến, bảo vệ cơ hội người nhận
Đằng sau mỗi ca hiến tạng từ người chết não là cả một hệ thống kiểm soát chặt chẽ về chuyên môn và đạo đức. Ở ca đuối nước nói trên, bệnh viện tổ chức hội chẩn liên chuyên khoa gồm Cấp cứu, Hồi sức tích cực, Tim mạch, Chẩn đoán hình ảnh, đồng thời tham vấn các chuyên gia đầu ngành để đưa ra phương án điều trị tối ưu trước khi kết luận không thể cứu được chức năng não. Chỉ khi toàn bộ ekip thống nhất tình trạng chết não, câu chuyện hiến tạng mới được đặt ra. Gia đình không bị thúc ép, mà được thông báo và tư vấn kỹ lưỡng để tự đưa ra quyết định – và họ đã chấp nhận chọn con đường nhân văn là hiến tặng mô, tạng của người thân.
Ở bước lấy tạng, ca phẫu thuật đa tạng được tổ chức khẩn trương nhưng chặt chẽ, với sự phối hợp của các kíp chuyên môn cao từ nhiều bệnh viện, nhằm đảm bảo chất lượng tạng ghép tốt nhất, thời gian vận chuyển ngắn và phù hợp nhất cho từng ca cấy ghép. Điều này không chỉ là kỹ thuật, mà còn là tôn trọng phẩm giá người hiến: cơ thể họ được chăm sóc như một người bệnh đang được điều trị cuối cùng cho nhiều bệnh nhân khác. Với người nhận, quy trình nghiêm ngặt giúp giảm nguy cơ biến chứng, thải ghép, tăng tỷ lệ ghép tạng thành công. Khi y học và đạo đức bước cùng nhau, chết não và cứu sống không còn là hai khái niệm đối lập, mà là hai mặt của một hành trình chia sẻ sự sống.
Khoa học sau cái chết: nền tảng để ghép tạng ngày càng hiệu quả
Một điểm ít được công chúng biết tới là vai trò của nghiên cứu sinh học sau tử vong trong việc nâng chất lượng ghép tạng. Các nhà khoa học đã phát hiện ra những thay đổi có hệ thống trong hoạt động gen sau khi chết. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Communications cho thấy cái chết kích hoạt chuỗi biến đổi trong quá trình phiên mã gen, và các cơ quan khác nhau – máu, não, mô tiêu hóa, các cơ quan nội tạng – đều có tốc độ và kiểu biến đổi phân tử riêng. Nhờ những bản đồ phân tử này, đội ngũ ghép tạng hiểu rõ hơn cơ quan nào “già đi” nhanh, cơ quan nào còn “cửa sổ thời gian” dài hơn để bảo quản và vận chuyển.
Trong thực tế, kiến thức đó được chuyển hóa thành chiến lược cụ thể: ưu tiên lấy tim sớm, kiểm soát nhiệt độ để làm chậm quá trình algor mortis; theo dõi tình trạng máu và mô để giảm tổn thương do tím tái; điều chỉnh thời gian vận chuyển phù hợp với từng loại tạng. Khi áp dụng vào ca hiến tạng của bệnh nhân đuối nước tại Bệnh viện E, những hiểu biết này giúp ekip đa trung tâm quyết định giờ lấy tim lúc 10h13 ngày 4/10 và bố trí đường vận chuyển bằng hàng không cho thận. Rõ ràng, càng hiểu sâu sinh lý sau khi chết, ngành ghép tạng càng có cơ hội nâng cao tỷ lệ ghép tạng thành công, biến những ca chết não đau đớn thành nhiều cuộc hồi sinh đầy hy vọng.
