Giá điện theo giờ cần thử nghiệm trước khi nhân rộng
Giá điện sinh hoạt theo giờ là cách tính tiền điện dựa trên thời điểm sử dụng, phân biệt khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường để khuyến khích khách hàng dịch chuyển một phần nhu cầu. Đây có thể là công cụ điều tiết phụ tải hữu ích, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi biểu giá và cách triển khai tính đến nhịp sống của các hộ gia đình. Chiều 20/10, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng trình Quốc hội dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực. Dự thảo đề cập áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ với khách hàng sinh hoạt khi đủ điều kiện kỹ thuật, đồng thời giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình. Đây mới là đề xuất về cơ chế và lộ trình, không phải thông báo áp dụng ngay trên diện rộng. Theo tôi, khoảng thời gian đó cần được dùng để kiểm chứng chính sách bằng dữ liệu thực tế, thay vì mặc định mọi hộ đều có thể đổi giờ dùng điện.
Mục tiêu giảm phụ tải hợp lý, nhưng giờ sinh hoạt không dễ dịch chuyển
Lý do của giá điện theo giờ khá rõ: nếu một phần nhu cầu được chuyển khỏi thời điểm hệ thống căng thẳng, phụ tải có thể phân bổ đều hơn và áp lực cung ứng giảm. Khung giờ cao điểm mới được nêu kéo dài từ 17h30 đến 22h30, từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm là 0h đến 6h hằng ngày. Khoảng cao điểm này trùng lúc nhiều gia đình nấu ăn, tắm giặt, học tập và sử dụng thiết bị thiết yếu. Đại biểu Tạ Thị Yên ủng hộ tiết kiệm điện, nhưng cảnh báo gia đình khó đổi nhịp sinh hoạt như nhà máy đổi ca; không thể yêu cầu trẻ nhỏ chờ hết giờ cao điểm mới học hay tắm. Máy giặt có thể chạy vào giờ khác, nhưng bữa tối hay nhu cầu làm mát thường khó trì hoãn. Vì vậy, chính sách không nên đánh đồng phần phụ tải linh hoạt với nhu cầu thiết yếu.
Hóa đơn tiền điện là phép thử của tính công bằng
Điểm còn thiếu trong đề xuất là chưa làm rõ nhóm khách hàng chịu tác động, mức thay đổi hóa đơn tiền điện và lộ trình cụ thể. Khi chưa công bố biểu giá và mô phỏng hóa đơn theo các kiểu hộ gia đình, người dân khó biết liệu việc chuyển một số thiết bị sang giờ thấp điểm có đủ bù phần điện dùng vào buổi tối hay không. Chuyên gia cảnh báo nếu giá giờ cao điểm quá cao trong khi hộ dân ít khả năng đổi thời gian sử dụng, hóa đơn có thể tăng đáng kể mà hiệu quả giảm phụ tải chưa chắc tương xứng. Rủi ro này đáng lưu ý hơn với hộ thu nhập thấp và gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc lịch sinh hoạt cố định. Một cơ chế khuyến khích chỉ công bằng khi người dân có lựa chọn thực tế, thay vì phải trả thêm cho những hoạt động thiết yếu không thể chuyển giờ.
Thí điểm để biết ai được lợi, ai cần được hỗ trợ
Thí điểm trước khi triển khai rộng là bước cần thiết, không phải cách trì hoãn cải cách. Đại biểu Trần Vũ Khiêm đề nghị thử nghiệm và đánh giá kỹ tác động đối với hộ thu nhập thấp, đồng thời tính đến hỗ trợ chuyển đổi thiết bị tiết kiệm điện. Theo chuyên gia Nguyễn Huy Hoạch, dữ liệu từ thí điểm có thể giúp đo mức thay đổi hành vi, tác động lên hóa đơn và khả năng giảm phụ tải giờ cao điểm. Lộ trình nên bắt đầu bằng việc xác định nhóm tham gia, điều kiện công tơ và hạ tầng; công khai cách tính, biểu giá dự kiến và các tình huống hóa đơn; sau đó đánh giá kết quả trước khi mở rộng. Cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp cho những hộ khó dịch chuyển nhu cầu. Kết luận rất rõ: giá điện sinh hoạt theo giờ chỉ nên tiến xa khi thử nghiệm chứng minh được lợi ích cho hệ thống mà không đẩy gánh nặng bất cân xứng sang các gia đình ít khả năng thay đổi giờ sử dụng.
