Đề xuất mở đường cho giá điện theo giờ
Giá điện theo giờ là cách tính tiền điện dựa trên thời điểm sử dụng, với mức giá khác nhau vào giờ cao điểm, giờ thấp điểm và giờ bình thường. Đây là thay đổi có thể tác động trực tiếp đến lịch sinh hoạt, chứ không chỉ là một cách tính mới trên hóa đơn.
Chiều 20/10, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng trình Quốc hội tờ trình của Chính phủ về dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực. Dự thảo đề cập áp dụng giá bán lẻ điện theo các khung giờ cho khách hàng sinh hoạt khi đủ điều kiện kỹ thuật, đồng thời giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình.
Đề xuất nằm trong gói sửa đổi rộng hơn về thị trường điện, mua bán điện và vận hành hệ thống theo hướng cạnh tranh. Lý do được nêu là giá theo thời điểm có thể khuyến khích khách hàng dịch chuyển nhu cầu, giảm áp lực cho hệ thống vào giờ cao điểm. Mục tiêu ấy đáng cân nhắc, nhưng hiệu quả không thể được mặc định trước khi biết hộ nào có thể thay đổi thói quen và mức giá sẽ được thiết kế ra sao.
Giờ cao điểm trùng với nhịp sinh hoạt của nhiều nhà
Theo khung giờ mới của hệ thống điện được nêu trong nguồn, giờ cao điểm kéo dài từ 17h30 đến 22h30 từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm là 0h đến 6h hằng ngày. Đây là khoảng cách lớn giữa thời điểm điện rẻ hơn và lúc nhiều gia đình cần nấu ăn, tắm giặt, nghỉ ngơi hoặc dùng thiết bị thiết yếu.
Vì vậy, tác động lên hóa đơn tiền điện không chỉ phụ thuộc lượng điện tiêu thụ mà còn tùy khả năng chuyển thời gian sử dụng. Máy giặt có thể chạy muộn, nhưng bữa tối hay việc tắm rửa của cả nhà khó dời sang nửa đêm. Một gia đình vẫn dùng lượng điện như cũ có thể phải trả thêm nếu phần lớn nhu cầu rơi vào khung giá cao, dù không hề tiêu thụ nhiều hơn.
Đó là lý do lo ngại của người dân không nên bị xem như phản ứng trước một đề xuất còn xa mới triển khai. Nếu chính sách khiến lịch sinh hoạt bình thường trở thành bất lợi về chi phí, yêu cầu điều chỉnh hành vi sẽ đặt gánh nặng lên những người ít có quyền lựa chọn nhất.
Còn thiếu dữ liệu để biết ai trả thêm
Điểm yếu lớn nhất hiện nay là dự thảo chưa làm rõ nhóm khách hàng chịu tác động, lộ trình triển khai và mức thay đổi hóa đơn; điều kiện kỹ thuật cũng được mô tả còn chung chung. Khi chưa công khai biểu giá và cách tính, người dân không thể tự đánh giá lựa chọn nào giúp giảm chi phí, còn cơ quan quản lý cũng chưa chứng minh được lợi ích hệ thống sẽ tương xứng với phần rủi ro chuyển sang hộ gia đình.
Nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng Ngô Tuấn Kiệt đề nghị lượng hóa số hộ có thể dịch chuyển giờ dùng điện, mức giảm phụ tải cao điểm và hiệu quả thực tế, đồng thời phân tích theo khu vực, thu nhập và sản lượng tiêu thụ. Ông cũng nêu khả năng thí điểm trước với nhóm dùng nhiều điện và có thể điều chỉnh phụ tải, chẳng hạn các hộ từ khoảng 500 kWh mỗi tháng; đây là gợi ý của chuyên gia, không phải ngưỡng đã được chốt.
Thẩm tra dự thảo, Ủy ban của Quốc hội cũng đề nghị làm rõ phạm vi, đối tượng và lộ trình xóa bù chéo, đồng thời tách bạch cơ chế giá với hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo và nhóm chính sách. Bảo vệ người khó khăn cần được thiết kế minh bạch, thay vì trông chờ họ tự xoay xở trong một biểu giá mới.
Nên thử trước, không áp đại trà
Giá điện sinh hoạt theo giờ có thể là công cụ quản lý nhu cầu, nhưng chỉ hợp lý khi khách hàng có đủ thông tin và khả năng phản ứng. Công tơ cần ghi nhận chính xác điện năng theo từng khung, dữ liệu phải cho phép người dùng theo dõi, còn biểu giá và cách tính hóa đơn phải được công bố trước khi áp dụng. Thiếu những điều kiện ấy, chính sách sẽ phân bổ chi phí theo giờ mà không bảo đảm người dân có lựa chọn thực tế.
Thay vì áp dụng đồng loạt, hướng thận trọng hơn là đánh giá và thí điểm trên nhóm có khả năng điều chỉnh phụ tải, rồi công bố kết quả về mức giảm đỉnh và tác động đến hóa đơn. Các hộ thu nhập thấp hoặc phụ thuộc vào giờ sinh hoạt buổi tối cần được xem xét riêng; hỗ trợ trực tiếp, đúng đối tượng cũng đáng cân nhắc hơn một cơ chế giá khiến lợi ích và gánh nặng phân tán thiếu minh bạch.
Theo chương trình kỳ họp được nêu khi trình dự án, đại biểu Quốc hội dự kiến cho ý kiến tại phiên thảo luận tổ chiều 20/10; dự thảo cũng giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình thực hiện. Kết luận nên rõ ràng: đừng biến giờ cao điểm thành khoản phạt cho những gia đình không thể chọn giờ khác. Chỉ nên triển khai khi đã chứng minh được lợi ích, công khai cách tính và có cơ chế bảo vệ nhóm dễ chịu thiệt.
