Việt Nam trong ống kính một nhiếp ảnh gia Đức: ký ức rõ hơn hiện tại
Chủ đề bài viết này là hành trình xuyên Việt Nam của nhiếp ảnh gia Đức Hans-Peter Grumpe, người đã dùng ống kính của mình để ghi lại đời sống, cảnh quan và bầu không khí của Việt Nam thời kỳ du lịch sơ khai, tạo nên kho tư liệu quý giúp chúng ta đối chiếu một đất nước đang bùng nổ du lịch ngày nay với vẻ giản dị, hoang sơ của hơn ba thập kỷ trước. Ở tuổi 78, Grumpe vẫn nói rằng chỉ cần nhắc đến Việt Nam là mọi ký ức ùa về như mới hôm qua. Điều đó không chỉ cho thấy sức nặng tình cảm của một nhiếp ảnh gia Đức Việt Nam, mà còn nhắc người Việt rằng có những người ngoài cuộc đã yêu, đã nhớ giùm chúng ta một giai đoạn mà chính ta dễ lãng quên. Những bộ ảnh hiếm Việt Nam 35 năm trước, vì thế, không phải hoài niệm vô thưởng vô phạt, mà là tấm gương soi lại cách chúng ta đã phát triển, đổi thay – và đánh mất điều gì trên đường hướng đến du lịch đại chúng.
83 ngày rong ruổi và một Việt Nam du lịch còn “non nớt”
Trong ba mùa hè liên tiếp từ 1991 đến 1993, Hans-Peter Grumpe dành tổng cộng 83 ngày rong ruổi hơn 20 tỉnh thành Việt Nam, từ Đồng bằng sông Cửu Long đến vùng biên giới phía Bắc, chụp khoảng 1.600 bức ảnh đời sống và cảnh quan những năm đầu Đổi mới. Theo thống kê, cả năm 1991, Việt Nam chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách quốc tế, khách nước ngoài gần như không thể tự do đi lại, muốn đến hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép riêng. Đó là giai đoạn du lịch Việt Nam sơ khai: chỉ một công ty lữ hành quốc doanh tổ chức tour cho người nước ngoài, khách sạn hiếm đến mức ông thường phải ngủ ở nhà khách UBND tỉnh. Chính sự thiếu tiện nghi lại vô tình làm nên giá trị cho bộ ảnh hiếm Việt Nam 35 năm trước: nó cho thấy một đất nước còn ưu tiên đời sống cộng đồng hơn là chuỗi dịch vụ du lịch. So với hiện tại, khi chúng ta tự hào về số lượng du khách, câu hỏi cần đặt ra là: chất lượng trải nghiệm và chiều sâu giao tiếp văn hóa hôm nay có bằng những cuộc gặp gỡ mộc mạc mà Grumpe từng có hay không?
Sa Pa thời chỉ có hai khách ngoại: vẻ đẹp của sự ngỡ ngàng
Trong số những điểm dừng, Sa Pa là lát cắt rõ nhất để thấy du lịch Việt Nam sơ khai đối lập với Sa Pa “check-in” ngày nay. Năm 1992, ngoài Hans-Peter Grumpe chỉ có thêm một du khách người Pháp ở thị trấn, đồng bào H’Mông, Dao Đỏ, Thái nhìn khách nước ngoài bằng ánh mắt dè dặt, nhiều người quay mặt hoặc bỏ chạy mỗi khi ông giơ máy ảnh. Đó là những ảnh Sa Pa thập niên 1990 mà giờ khó lòng tái hiện: chợ tình diễn ra dưới ánh nến khi thị trấn mất điện, hàng nghìn người đi bộ chân trần hàng chục kilômét về chợ trong trang phục truyền thống nhuộm chàm, nhà khách chỉ là một biệt thự Pháp cũ với dơi và chuột chia sẻ phòng. Một năm sau, ông trở lại đã thấy hàng chục khách du lịch, nhà nghỉ mới, đồ thổ cẩm bắt đầu được bán cho khách. Chính tốc độ “lên đời” chóng mặt ấy khiến bộ ảnh trở thành lời nhắc: khi du lịch hóa mọi thứ, chúng ta dễ quên rằng sức hấp dẫn ban đầu lại nằm ở cảm giác lạ lẫm hai chiều – người bản địa tò mò về khách, và khách học cách lắng nghe cộng đồng.
Thành phố và danh thắng trước khi thành “sản phẩm du lịch”
Không chỉ Sa Pa, các danh thắng và thành phố trong ảnh của Grumpe đều ở thời chưa bị đóng khung trong những gói dịch vụ. Ông ghi lại Hà Nội với những tuyến phố cấm xích lô dần xuất hiện, nhưng vẫn vắng vẻ, đàn ông đội mũ cối, xung quanh hồ Hoàn Kiếm là người đọc sách, đánh cờ, trẻ lang thang được ông mua bánh mì. Ở miền Trung, những cây cầu cổ, như Chùa Cầu ở Hội An, vẫn phủ rêu phong, mái ngói âm dương sẫm nâu dưới ánh đèn vàng mờ, là nơi người dân ngồi nghỉ và trò chuyện chứ chưa phải backgound ảnh sống ảo. Bộ ảnh của một nhiếp ảnh gia Đức Việt Nam vì thế không chỉ là tấm postcard hoài cổ; nó cho thấy khoảnh khắc chuyển tiếp từ đời sống tự nhiên sang không gian được “quy hoạch cho du lịch”. Khi các website, triển lãm kiến trúc dùng lại những khung hình này như tư liệu tham chiếu, chúng ta càng phải thừa nhận một thực tế: ký ức đô thị và ký ức du lịch của Việt Nam đang được bảo quản nhờ những người ngoại quốc biết trân trọng sự bình dị mà chúng ta từng xem là hiển nhiên.
Giữ Việt Nam trong ký ức hay đối mặt với hiện tại?
Sau 35 năm, Hans-Peter Grumpe chưa quay lại Việt Nam; ông thừa nhận có phần cảm tính khi muốn giữ Việt Nam trong ký ức như những gì từng trải nghiệm. Nhiều người Việt viết thư cho ông, nói rằng nhờ những tấm ảnh hiếm Việt Nam 35 năm trước mà họ biết Hà Nội đầu thập niên 90 trông ra sao, được trở về tuổi thơ và cảm ơn ông vì đã lưu giữ một Hà Nội giản dị đang dần biến mất. Câu chuyện đặt ra cho người Việt hôm nay không phải chỉ là xúc động trước kỷ niệm của một người khách Tây ba lần đi xuyên Việt, mà là dám nhìn thẳng vào hiện tại: chúng ta chấp nhận đánh đổi bao nhiêu chiều sâu văn hóa lấy tốc độ tăng trưởng du lịch. Có lẽ, thay vì chỉ mong một Sa Pa hay Hà Nội quay lại “như ngày xưa” – điều không thể – điều hợp lý hơn là học cách phát triển mà không xóa trắng ký ức. Ống kính của Grumpe đã làm phần việc của lịch sử; phần việc còn lại thuộc về chính sách, doanh nghiệp du lịch và từng cư dân địa phương: quyết định xem mình muốn tương lai nhìn Việt Nam như một điểm đến đông khách hay một nơi còn giữ được sự người và sự nhớ.
