Ống kính nhiếp ảnh làng nghề: lớp ký ức sống về di sản
Nhiếp ảnh làng nghề Bắc Ninh là hoạt động sáng tác ảnh nghệ thuật tập trung ghi lại khoảnh khắc lao động, không gian sản xuất và đời sống cộng đồng tại các làng nghề truyền thống, qua đó lưu giữ di sản văn hóa Việt Nam, bảo tồn kỹ năng thủ công của nghệ nhân và kể lại câu chuyện về bản sắc Kinh Bắc cho thế hệ hôm nay và mai sau. Tôi cho rằng, nếu không có những bộ ảnh tư liệu này, nhiều làng nghề sẽ biến mất khỏi trí nhớ xã hội nhanh hơn nhịp đô thị hóa. Ảnh nghệ thuật truyền thống không chỉ đẹp để ngắm; nó là bằng chứng cho việc một vùng đất đã từng sống bằng nghề, bằng đôi tay, bằng sự sáng tạo cộng đồng. Khi nhìn lại, chúng ta không chỉ xem tác phẩm, mà còn đọc được cả tinh thần khai mở, lập nghiệp của người Bắc Ninh trong từng khung hình.
Đông Hồ và Xuân Lai: đôi tay nghệ nhân trong trái tim người cầm máy
Trong Trại sáng tác ảnh nghệ thuật khu vực phía Bắc diễn ra từ ngày 15 đến 19/5, đoàn nghệ sĩ nhiếp ảnh đã về làng tranh Đông Hồ và làng tre trúc Xuân Lai để sáng tác trực tiếp tại không gian làng nghề. Ở Đông Hồ, ống kính tập trung vào đôi tay nghệ nhân, vào nhịp điệu in tranh bằng ván khắc gỗ, pha màu tự nhiên, tô màu và hoàn thiện tác phẩm tranh dân gian, làm bật lên sự khéo léo và chiều sâu văn hóa đã được gìn giữ qua hàng trăm năm. Tại Xuân Lai, màu nâu đen hun khói của tre hiện lên mạnh mẽ qua các khuôn hình phản ánh quy trình xử lý, chế tác tre trúc truyền thống và vẻ bền bỉ của người dân trong nhịp sống đương đại. Người chụp ở đây không chạy theo cảnh "đẹp postcard"; họ kiên nhẫn bám theo chuyển động của bàn tay, đôi mắt, làn khói, để bảo tồn kỹ năng thủ công bằng hình ảnh.
Từ làng nghề Kinh Bắc đến sân chơi ảnh nghệ thuật truyền thống
Những chuyến đi thực tế của nhiếp ảnh gia Việt Nam tới Bắc Ninh không phải là hoạt động lẻ tẻ, mà là mắt xích trong mạng lưới sáng tác và giao lưu rộng hơn: từ trại sáng tác khu vực phía Bắc do Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam tổ chức đến các chương trình giao lưu nghệ thuật truyền thống kết hợp sáng tác ảnh tại làng cổ Thổ Hà, nơi thu hút gần 200 nhiếp ảnh gia quốc tế thuộc một hiệp hội lớn. Khi các tác giả trao đổi ấn phẩm tư liệu, sách ảnh, báo chí với cơ quan truyền thông địa phương, họ đang xây dựng một kho ảnh nghệ thuật truyền thống đủ chiều sâu để trở thành tham chiếu lâu dài. Những bộ ảnh này không chỉ là sản phẩm sáng tác cá nhân; chúng giống như “bộ nhớ ngoài” của di sản văn hóa Việt Nam, giúp cộng đồng nhìn lại mình trong thế giới số hóa ngày càng nhanh và nông.
Ảnh tư liệu: lớp bảo vệ mềm của di sản văn hóa Việt Nam
Điều đáng giá nhất của nhiếp ảnh làng nghề Bắc Ninh là cách nó biến khoảnh khắc thành tài sản văn hóa. Mỗi khuôn hình về đời sống thường nhật ở làng nghề là một lát cắt phản ánh giá trị nghề truyền thống, đồng thời góp phần lưu giữ nét đẹp di sản văn hóa đang được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ. Theo một nhận định tại Bắc Ninh, vai trò của nghệ nhân đang chuyển dịch từ "người giữ lửa" sang tạo ra giá trị khi họ tham gia du lịch, trình diễn, quảng bá di sản. Trong bối cảnh ấy, ảnh tư liệu trở thành lớp bảo vệ mềm cho di sản văn hóa phi vật thể: nó không áp đặt bảo tồn bằng luật, mà thuyết phục xã hội bằng cảm xúc và bằng chứng. Khi các tác phẩm ảnh được trưng bày tại lễ hội, triển lãm, giá trị di sản văn hóa, hình ảnh quê hương Kinh Bắc được lan tỏa rộng hơn tới công chúng.
Kết luận: bảo tồn bằng ánh sáng và ký ức
Nhiếp ảnh gia Việt Nam đang âm thầm đóng vai trò như những nhà lưu trữ văn hóa tại Bắc Ninh: họ dùng ánh sáng, khung hình và cảm xúc để bảo tồn kỹ năng thủ công, để khắc họa lại hành trình cộng đồng nuôi dưỡng làng nghề trong thời hiện đại. Từ Đông Hồ, Xuân Lai đến Thổ Hà, từ những chuyến đi thực tế đến các trại sáng tác, chương trình giao lưu nghệ thuật truyền thống, nhiếp ảnh đã chứng minh sức mạnh trong quảng bá tiềm năng, di sản văn hóa du lịch và con người Việt Nam. Nếu coi di sản là ký ức tập thể, thì ảnh nghệ thuật truyền thống chính là cách ký ức ấy được ghi lại có chọn lọc, có quan điểm. Lựa chọn đứng sau máy ảnh trước những đôi tay nghệ nhân là lựa chọn đứng về phía di sản. Đó là trách nhiệm mà người cầm máy Việt Nam ở Bắc Ninh đang đảm nhận, không ồn ào nhưng đầy hiệu quả.
