AI và khoảng cách số: Cơ hội lớn đi cùng rủi ro tụt hậu
AI và khoảng cách số là mối quan hệ giữa làn sóng phát triển trí tuệ nhân tạo với sự chênh lệch trong hạ tầng số, kỹ năng công nghệ và khả năng tiếp cận internet giữa các quốc gia, khiến một số nước bứt phá nhờ phát triển kinh tế AI trong khi nhiều nước đang phát triển bị đẩy xa hơn vào bất bình đẳng công nghệ và tụt hậu dài hạn. Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo đang định hình lại năng lực cạnh tranh kinh tế toàn cầu, nhưng lợi ích không được chia đều giữa các quốc gia. Đây không phải câu chuyện trung lập: nếu nước đang phát triển không chủ động thu hẹp khoảng cách số, AI sẽ trở thành động lực củng cố trật tự bất bình đẳng hiện tại, thay vì là chiếc cầu cho tăng trưởng kinh tế-xã hội mới.
AI: Động lực phát triển kinh tế-xã hội cho nước đang phát triển
Điểm hấp dẫn nhất của AI với nước đang phát triển là tiềm năng nhảy cóc về phát triển kinh tế AI. Sự phát triển bùng nổ của khoa học-công nghệ, trí tuệ nhân tạo đang mở ra cơ hội to lớn để các nước thúc đẩy tăng trưởng kinh tế-xã hội. Chiến lược kỹ thuật số mới được công bố xác định công nghệ kỹ thuật số là phương tiện để cải thiện năng suất, mở rộng việc làm trong cơ sở hạ tầng, năng lượng, nông nghiệp, chăm sóc sức khỏe, du lịch và sản xuất. Nếu được tích hợp vào các ngành này, AI giúp tối ưu quy trình, giảm lãng phí và hỗ trợ ra quyết định tốt hơn. Quan trọng hơn, tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ cao giúp các quốc gia tăng sức hút đầu tư, nâng cao năng lực sản xuất và có cơ hội định hình tiêu chuẩn công nghệ toàn cầu trong tương lai. Đây là cửa sổ cơ hội hiếm có mà nước đang phát triển không nên bỏ lỡ.
Khi AI làm sâu thêm bất bình đẳng công nghệ
Mặt trái của làn sóng AI là bất bình đẳng công nghệ ngày càng rõ. Làn sóng AI mở ra cơ hội tăng trưởng nhưng cũng nới rộng bất bình đẳng. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, dòng vốn đầu tư vào AI đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các nền kinh tế, khi Mỹ và một số trung tâm sản xuất chip tại châu Á hưởng lợi trong khi nhiều nước có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. Sự chênh lệch về hạ tầng và khả năng tiếp cận internet là nguyên nhân hàng đầu: tỷ lệ dân số sử dụng internet tại các nước thu nhập thấp chỉ đạt 23%, so với 94% ở nhóm nước thu nhập cao. Tổng Giám đốc IMF cảnh báo AI đang nhanh chóng trở thành động lực kinh tế toàn cầu, đồng thời làm gia tăng hố sâu khoảng cách khi một số quốc gia không bắt kịp tốc độ phát triển khoa học-công nghệ. Nếu các rào cản về hạ tầng không được tháo gỡ, bất bình đẳng có thể tiếp tục gia tăng, đe dọa những thành quả phát triển nhiều thập niên.
Thu hẹp khoảng cách số: Điều kiện tiên quyết để bứt phá
Thông điệp quan trọng cho nước đang phát triển là: không có chiến lược thu hẹp khoảng cách số, mọi kỳ vọng bứt phá nhờ AI sẽ chỉ là khẩu hiệu. Thu hẹp khoảng cách số là chìa khóa để các nước đang phát triển bứt phá. Tuy nhiên, điều này chỉ đạt được nếu thế giới nhanh chóng hành động nhằm xóa bỏ rào cản về năng lượng, hạ tầng kết nối và kỹ năng sử dụng công nghệ, qua đó thu hẹp khoảng cách số giữa các nước. Chiến lược số mới hướng tới hỗ trợ nước đang phát triển mở rộng kết nối internet, giảm chi phí thiết bị và dữ liệu, nâng cao kỹ năng số, phát triển dịch vụ số và xây dựng nền tảng sẵn sàng tiếp nhận cơ hội từ AI. Mở rộng khả năng tiếp cận internet, giảm chi phí công nghệ và phát triển nguồn nhân lực số sẽ giúp nhiều nền kinh tế có thêm cơ hội khai thác tiềm năng của AI. Đây không phải việc phụ trợ, mà là hạ tầng chiến lược cho mọi kế hoạch phát triển kinh tế AI.
Kỹ năng số và tiếp cận công nghệ: Quyết định thắng thua
Trong cuộc đua AI và khoảng cách số, kỹ năng kỹ thuật số và khả năng tiếp cận công nghệ chính là đường ranh giữa người tham gia và người bị bỏ lại. Thiếu hạ tầng, năng lượng và kỹ năng số khiến nhiều nền kinh tế có nguy cơ tụt lại phía sau. Tại nhiều nước châu Phi, dù sống trong khu vực được phủ sóng mạng, người dân vẫn không thể tiếp cận internet do không có điều kiện mua điện thoại thông minh, gói dữ liệu hoặc thiếu kỹ năng cơ bản về công nghệ. Điều này cho thấy khoảng cách số không chỉ là chuyện cáp quang và trạm phát sóng, mà là câu chuyện năng lực con người. Nếu nước đang phát triển chỉ dừng ở vai trò gia công hoặc tiêu thụ sản phẩm AI, họ có nguy cơ phụ thuộc vào nền tảng, dữ liệu và công nghệ từ bên ngoài. Ngược lại, đầu tư vào giáo dục số, đào tạo kỹ năng AI và xây dựng thể chế phù hợp sẽ quyết định việc họ trở thành chủ thể trong chuỗi giá trị công nghệ cao, thay vì là người đứng bên lề.
