Từ phòng thí nghiệm Mila đến bài toán doanh nghiệp Việt Nam
Hợp tác nghiên cứu AI giữa FPT và Viện Trí tuệ nhân tạo Mila-Quebec là nỗ lực kết nối năng lực học thuật hàng đầu thế giới với nhu cầu chuyển đổi số và kinh doanh thực tiễn, nhằm chuyển giao công nghệ AI, tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao để giải quyết các bài toán cụ thể của khu vực công, doanh nghiệp và nền kinh tế số tại Việt Nam và khu vực. Đây không chỉ là một thỏa thuận hợp tác AI quốc tế, mà là phép thử xem Việt Nam có thể “biến” nghiên cứu hàn lâm thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường hay không. Khi FPT trở thành đối tác chiến lược đầu tiên của Mila tại Đông Nam Á từ năm 2020, câu hỏi không phải là Việt Nam có tham gia cuộc chơi AI, mà là tham gia ở vị thế nào: làm chủ công nghệ hay chỉ là người mua giải pháp.
Sáu năm hợp tác: con số ấn tượng nhưng có đủ?
Sau sáu năm hợp tác, FPT và Mila đã công bố 162 công trình khoa học, trong đó 126 công trình tại các hội nghị và tạp chí hàng đầu thế giới, đào tạo 80 nhà nghiên cứu trẻ và có 5 bằng sáng chế được chấp nhận. Đây là nền tảng nghiên cứu đáng nể với bất kỳ chương trình hợp tác AI quốc tế nào. Tuy vậy, nếu chỉ nhìn vào số bài báo và bằng sáng chế, chúng ta dễ rơi vào “ảo tưởng thành tích” mà quên câu hỏi quan trọng hơn: bao nhiêu trong số đó đã trở thành sản phẩm được khu vực công hoặc doanh nghiệp sử dụng rộng rãi? Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã nói thẳng: công nghệ AI chỉ có giá trị khi làm cuộc sống người dân tốt hơn và tạo không gian phát triển cho doanh nghiệp. Nói cách khác, giai đoạn đầu đã chứng minh năng lực nghiên cứu; giai đoạn tới phải chứng minh năng lực thương mại hóa.
Chiến lược chuyển giao công nghệ: nghiên cứu phải bắt nguồn từ nhu cầu thị trường
Điểm đáng chú ý của giai đoạn hợp tác mới là định hướng rất rõ về chuyển giao công nghệ AI: hai bên cam kết phát triển các công nghệ có giá trị khoa học và khả năng ứng dụng cao, đưa kết quả nghiên cứu vào giải quyết bài toán thực tiễn của khu vực công và doanh nghiệp. Điều này phù hợp với yêu cầu “lấy sản phẩm thực tiễn làm thước đo cuối cùng”, chuyển từ nghiên cứu thuần túy sang công nghệ lõi, sáng chế và giải pháp thương mại hóa, với đề tài xuất phát từ nhu cầu thị trường, doanh nghiệp và xã hội. Việc mở rộng nghiên cứu các lĩnh vực như mô hình nền tảng, AI tác nhân, AI vật lý, AI cho an toàn và an ninh mạng cho thấy FPT không muốn chỉ đi theo trào lưu, mà nhắm vào các lớp công nghệ có thể trở thành nền tảng cho dịch vụ AI doanh nghiệp, chính phủ điện tử, bảo mật hệ thống. Nếu FPT thực sự gắn từng hướng nghiên cứu với bài toán cụ thể – ví dụ tối ưu vận hành, phân tích dữ liệu ngành, bảo vệ hạ tầng số – đó sẽ là bước tiến quan trọng trong hành trình chuyển giao công nghệ AI.
Nguồn nhân lực AI: lợi thế dài hạn nếu biết “trao quyền” cho người trẻ
Trong hợp tác AI quốc tế, công nghệ có thể mua, nhưng nhân lực AI chất lượng cao thì phải đào tạo và trao quyền. 80 nhà nghiên cứu trẻ được đào tạo trong giai đoạn đầu mới là phần khởi động của một chiến lược dài hạn. Phó Thủ tướng nhấn mạnh nhân lực chất lượng cao là hạt nhân quyết định và yêu cầu mở không gian để nhà khoa học trẻ Việt Nam tham gia các dự án nghiên cứu toàn cầu, trực tiếp giải quyết bài toán thực tiễn. Đây là điểm mà nếu FPT làm tốt, lợi ích sẽ vượt ra ngoài biên giới doanh nghiệp: thị trường sẽ có thế hệ chuyên gia, kỹ sư AI có trải nghiệm nghiên cứu ở chuẩn quốc tế, nhưng hiểu rất rõ nhu cầu Việt Nam. Thực tế FPT đã xác định AI là công nghệ trọng tâm từ năm 2013, vận hành hai AI Factory tại Việt Nam và Nhật Bản nằm trong Top 500 hệ thống siêu máy tính hiệu năng cao toàn cầu, với hơn 30.000 kỹ sư được tăng cường năng lực bởi AI. Nếu lực lượng này được tiếp tục “nâng cấp” qua các chương trình với Mila, thị trường nhân lực AI cả Việt Nam và khu vực sẽ hưởng lợi.
Vì sao thời điểm này quan trọng cho tham vọng AI của Việt Nam?
Sự mở rộng hợp tác FPT nghiên cứu AI với Mila diễn ra đúng lúc Việt Nam bước vào giai đoạn định hình chiến lược AI mới. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển, trong đó AI là công nghệ chiến lược cần được tập trung phát triển và làm chủ. Tinh thần này đang được cụ thể hóa bằng loạt chính sách như Nghị định 142/2026/NĐ-CP về thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo, các quyết định về dữ liệu phục vụ phát triển AI, hệ thống AI có rủi ro cao, phát triển nhân lực AI và công nghệ chiến lược. Trong bối cảnh đó, quan hệ FPT – Mila không chỉ là một hợp đồng nghiên cứu, mà là cơ chế thực thi: chuyển luận điểm chính sách thành sản phẩm, chuẩn mực quản trị và chuỗi giá trị AI mà Việt Nam có thể tham gia chủ động. Ngay sau lễ ký kết, việc thành lập nhóm công tác chung để xác định hướng nghiên cứu ưu tiên, xây dựng lộ trình triển khai, chương trình trao đổi nhà nghiên cứu và chuyển giao tri thức cho thấy hai bên chọn cách làm bài bản thay vì những tuyên bố chung chung. Nếu lộ trình này gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp và xã hội như yêu cầu của Chính phủ, đây có thể trở thành mô hình mẫu cho hợp tác công nghệ giữa doanh nghiệp Việt và các viện hàng đầu thế giới.
