Cấm lấy bộ phận cơ thể, chỉ cân nhắc hiến mô tái sinh
Hiến tạng trẻ vị thành niên là vấn đề pháp lý và y tế liên quan đến việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể từ người dưới 18 tuổi để điều trị cho người khác, với yêu cầu bảo vệ đặc biệt về sức khỏe, quyền tự nguyện và sự an toàn của trẻ. Tại họp báo chiều 27/10, Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà làm rõ các điểm lớn của dự thảo sửa đổi luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, nhấn mạnh quyền lợi và an toàn của trẻ phải được đặt lên hàng đầu. Điểm cần phân biệt là dự thảo cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, nhưng đề xuất ngoại lệ hẹp cho hiến mô tái sinh, chủ yếu là tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đây không phải sự cho phép hiến tạng rộng rãi: bộ phận cơ thể và mô tái sinh là hai phạm vi khác nhau.
Theo đề xuất, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột. Bộ Y tế đang tiếp tục nghiên cứu thu hẹp nhóm người nhận, theo hướng chỉ cho phép hiến cho anh, chị, em ruột. Việc hiến mô dưới 18 tuổi khi còn sống còn phải đáp ứng điều kiện trẻ đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chính trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Quan trọng hơn, nếu trẻ phản đối hoặc rút lại sự đồng ý ở bất kỳ thời điểm nào, ý kiến đó phải được tôn trọng và ghi nhận. Đây là ranh giới thiết yếu: sự đồng thuận của người lớn không thể thay thế tiếng nói của trẻ.
Vì sao cần mở ngoại lệ, và vì sao phải giới hạn
Sửa luật là cần thiết vì khuôn khổ ban hành năm 2006 đã bộc lộ bất cập sau khoảng 20 năm thực hiện. Luật hiện hành chỉ cho người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể; đồng thời chưa cho phép lấy mô tái sinh từ người dưới 18 tuổi. Khoảng trống ấy hạn chế nguồn tế bào gốc tạo máu, trong khi nhu cầu điều trị của trẻ không nhỏ. Ước tính của Bệnh viện Nhi Trung ương cho thấy ghép tế bào gốc tạo máu mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu do pháp luật chưa cho phép hiến từ người dưới 18 tuổi. Mỗi năm, nhu cầu ghép gan ở trẻ khoảng 55 ca và ghép thận khoảng 60 ca; danh sách chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp. Những con số này giải thích sức ép phải tìm thêm nguồn hiến, nhưng không thể là lý do để hạ thấp tiêu chuẩn bảo vệ trẻ.
Cân bằng hợp lý là mở một cánh cửa điều trị rất hẹp, không biến nhu cầu ghép tạng thành áp lực đặt lên trẻ trong gia đình. Dự thảo còn đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô thuộc bộ phận cơ thể không còn được chính người đó sử dụng, nếu trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ cùng đồng ý. Với việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời, dự thảo yêu cầu có kết luận chết não hoặc chết tuần hoàn của Hội đồng chuyên môn độc lập, trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Mở rộng nguồn hiến sau khi chết có thể tăng cơ hội sống cho trẻ bệnh nặng, đồng thời giảm rủi ro sức khỏe cho người thân phải hiến tạng khi còn sống.
Chống mua bán, cưỡng ép phải bắt đầu từ quyền từ chối
Nguy cơ lớn nhất khi mở rộng hiến mô ở trẻ không chỉ nằm ở rủi ro y khoa, mà còn ở khả năng người lớn lợi dụng quyền giám hộ, quan hệ gia đình hoặc sự lệ thuộc của trẻ. Vì thế, dự thảo yêu cầu tư vấn độc lập theo quy trình của Bộ Y tế, cung cấp đầy đủ thông tin và bảo đảm việc hiến là tự nguyện, không bị cưỡng ép. Sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ nếu trẻ không có cơ hội nói riêng, hiểu điều mình chấp thuận và thay đổi quyết định mà không chịu sức ép. Dự thảo cũng bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô hoặc bộ phận cơ thể của người chưa thành niên, cũng như các hành vi khai thác trẻ trái quy định.
Với hiến sau khi chết, tính độc lập của quy trình xác định chết não hoặc chết tuần hoàn cũng là một chốt bảo vệ. Theo thông tin Bộ Y tế nêu, kết luận phải do Hội đồng chuyên môn đưa ra và tất cả thành viên phải thống nhất. Những lớp kiểm soát này có ý nghĩa thực tế với phụ huynh: họ cần biết dự thảo đang được đề xuất, không phải tự động là quy định đã có hiệu lực. Luật năm 2006 hiện vẫn là khuôn khổ được áp dụng cho đến khi việc sửa đổi được thông qua và có hiệu lực; vì vậy không nên diễn giải ngoại lệ hiến mô trong dự thảo thành quyền hiến tạng mới của trẻ.
Kết luận: mở cơ hội điều trị nhưng không đánh đổi quyền trẻ
Hướng đi của dự thảo luật hiến tạng có thể đáp ứng một phần thiếu hụt nguồn tế bào gốc tạo máu, nhưng chỉ đáng ủng hộ nếu giới hạn hiến được viết rõ, tư vấn độc lập thực chất và quyền từ chối của trẻ được bảo đảm từ đầu đến cuối. Lệnh cấm lấy bộ phận cơ thể khi trẻ còn sống là hàng rào cốt lõi; ngoại lệ hiến mô tái sinh chỉ nên tồn tại trong phạm vi điều trị gia đình, không có người hiến trưởng thành phù hợp và không có bất kỳ dấu hiệu ép buộc nào. Bộ Y tế cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu thu hẹp nhóm người nhận mô. Với phụ huynh, điều quan trọng lúc này là phân biệt đề xuất đang được bàn thảo với luật hiện hành, đồng thời xem việc bảo vệ trẻ em và quyền nói “không” của trẻ là điều kiện không thể thương lượng. Cơ hội chữa bệnh cần được mở rộng, nhưng không thể bằng cách biến trẻ thành nguồn hiến mặc định.
