Không phải mọi hình thức hiến đều giống nhau
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc xem xét lấy mô tái sinh từ trẻ còn sống hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời, theo những điều kiện pháp lý và y khoa riêng cho từng trường hợp. Điểm mấu chốt của dự thảo luật hiến ghép là không đánh đồng hai hình thức này: hiến khi còn sống bị giới hạn nghiêm ngặt, còn việc hiến sau khi qua đời được đặt trong một quy trình xác định độc lập.
Chiều 27/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chủ trì họp báo về dự thảo sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác; dự án đang được trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ hai. Tranh luận không nên bị thu gọn thành câu hỏi có cho trẻ hiến tạng hay không. Cách đặt vấn đề ấy dễ che khuất ranh giới quan trọng giữa hiến bộ phận cơ thể lúc còn sống và hiến mô sau khi chết.
Luật hiện hành được ban hành năm 2006, khi người chưa thành niên chưa được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể; luật cũng chưa cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ sau khi qua đời hoặc tạo cơ chế hiến mô tái sinh khi còn sống. Sau gần 20 năm, nhu cầu điều trị và tiến bộ y học khiến khoảng trống này cần được xem xét, nhưng mở rộng khả năng chữa bệnh không thể đồng nghĩa hạ thấp chuẩn bảo vệ trẻ.
Còn sống: cấm hiến bộ phận cơ thể, chỉ cân nhắc mô tái sinh
Với hiến tạng dưới 18 tuổi khi còn sống, dự thảo đặt ra ranh giới rõ: cấm lấy thận, gan, tim, phổi và bất kỳ bộ phận cơ thể nào. Phần được xem xét chỉ là mô tái sinh, chủ yếu tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đây là khác biệt cốt lõi cần được nói rõ mỗi khi bàn về hiến mô trẻ em.
Theo phương án được nêu, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi dự kiến chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Bộ Y tế cho biết đang nghiên cứu thu hẹp hơn nữa nhóm người nhận của trẻ dưới 15 tuổi, theo hướng chỉ cho phép hiến cho anh, chị em ruột. Phạm vi này chưa phải quyết định cuối cùng và cần được đánh giá trước khi hoàn thiện dự thảo.
Nhu cầu điều trị tạo sức ép có thật: mỗi năm cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận ở trẻ em, trong khi danh sách chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp. Nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu mới đáp ứng khoảng 30%; người thân đôi khi phù hợp về miễn dịch nhưng chưa đủ tuổi hiến theo luật hiện hành. Những con số này giải thích vì sao dự thảo được đặt ra, chứ không tự chúng biện minh cho việc lấy mô từ trẻ.
Sau khi qua đời: nguyện vọng và quy trình độc lập là hàng rào
Hiến sau khi qua đời là trường hợp khác hẳn việc lấy mô từ trẻ đang sống. Theo dự thảo, trẻ phải được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn độc lập, đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi qua đời, đồng thời cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Sự đồng ý của gia đình không thể thay thế yêu cầu xác định tử vong theo chuyên môn.
Dự thảo cũng nêu việc đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện hiến; điều kiện phải được xem xét tại thời điểm lấy mô, bộ phận cơ thể. Vì vậy, tranh luận về hiến tạng dưới 18 tuổi cần phân biệt quyền bày tỏ nguyện vọng với quyết định y khoa thực tế. Nếu hai việc bị nhập làm một, gia đình và trẻ có thể hiểu nhầm rằng một đăng ký trước đó đã quyết định tất cả.
Phân biệt rõ hai thời điểm hiến là hướng đi hợp lý, nhưng quy trình chỉ bảo vệ được trẻ nếu từng bước có thể kiểm chứng: ai xác nhận tình trạng tử vong, bằng cách nào được ghi nhận nguyện vọng, và trách nhiệm của người giám hộ nằm ở đâu. Đây không phải thủ tục phụ; đó là điều kiện để sự đồng thuận không biến thành hình thức.
Tự nguyện phải là thực chất, không chỉ là chữ ký
Trọng tâm của tranh luận không chỉ là ngưỡng tuổi mà là khả năng trẻ thực sự tự nguyện. Các điều kiện được nêu gồm đánh giá sức khỏe, tư vấn độc lập, sự đồng ý của trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ và việc không có người hiến trưởng thành phù hợp. Nếu trẻ phản đối hoặc không đồng ý ở bất kỳ thời điểm nào, ý kiến đó phải được tôn trọng. Chữ ký của người lớn không thể thay cho tiếng nói của người sẽ chịu tác động y khoa.
Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An đề nghị bổ sung đánh giá độc lập của Hội đồng Y khoa trong quá trình thực hiện chính sách. Đề xuất này đáng được xem xét nghiêm túc: khi trẻ hiến cho người thân, sức ép tình cảm có thể khiến một lời đồng ý khó phân biệt với sự thuận theo kỳ vọng của gia đình. Đánh giá độc lập cần làm rõ rủi ro sức khỏe, mức độ hiểu biết và việc trẻ có thể nói không mà không bị gây áp lực.
Mục tiêu cứu người bệnh là chính đáng, nhưng bảo vệ quyền trẻ em phải là giới hạn không thể thương lượng. Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến của đại biểu, chuyên gia và người dân, đồng thời nghiên cứu thêm phạm vi người nhận mô hiến từ trẻ dưới 15 tuổi. Dự thảo chỉ thuyết phục khi biến các nguyên tắc tự nguyện, đánh giá y khoa và chống ép buộc thành cơ chế giám sát rõ ràng, chứ không dừng ở lời cam kết.
