Khi khoảng cách đến trường quyết định cơ hội học tập
Cải thiện tiếp cận giáo dục là quá trình rút ngắn khoảng cách địa lý, giảm gánh nặng đi lại, chi phí và tổ chức lại mạng lưới trường lớp, qua đó mở rộng cơ hội học tập công bằng hơn cho trẻ em ở các cộng đồng công nhân, vùng biên và vùng sâu vùng xa. Việc một đứa trẻ được học gần nhà hay phải vượt hàng chục cây số mỗi ngày không chỉ là chuyện tiện lợi; đó là đường ranh mỏng manh giữa tiếp tục đến lớp và bỏ học sớm. Khi trường học ở xa, mọi khó khăn của gia đình nghèo lập tức phóng to: thời gian, tiền bạc, cả nỗi lo an toàn của con nhỏ trên những cung đường đầy rủi ro.
Tại phường Bến Cát (TPHCM), câu chuyện của chị Cao Thị Giàu cho thấy rõ điều đó. Giữa tháng 7, con trai chị – bé N. – được phân tuyến vào Trường Tiểu học Lai Hưng, cách phòng trọ hơn 12km. Với một gia đình công nhân, quãng đường này gần như không thể: “Nếu đưa con đi học xa sẽ không kịp để đi làm… chi phí tăng thêm khiến cuộc sống càng khó khăn”. Sau khi tiếng nói của phụ huynh được lắng nghe, bé được chuyển về Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, cách nhà trọ khoảng 2km. Từ một nguy cơ bị gạt ra ngoài lề, cơ hội học tập của đứa trẻ được kéo lại bằng một quyết định phân tuyến hợp lý.
Những căn phòng trọ bớt nặng nỗi lo chỗ học
Niềm vui của gia đình chị Giàu không phải chuyện cá biệt mà là lát cắt tiêu biểu của hàng nghìn gia đình công nhân nhập cư. Họ là nhóm dễ bị tổn thương nhất nếu hệ thống trường lớp không tính đến yếu tố khoảng cách. Áp lực trường lớp ở phường Bến Cát từng khiến nhiều học sinh bị phân đi học xa, chỉ đến khi báo chí phản ánh, chính quyền mới buộc phải căng mình mở thêm lớp, tăng sĩ số, phân tuyến linh hoạt và liên hệ với các trường lân cận để tiếp nhận học sinh. Đó là ví dụ rõ ràng cho thấy: hạ tầng giáo dục không chỉ là xây thêm phòng học, mà còn là cách phân bổ, tổ chức để không ai bị bỏ lại phía sau.
Quan điểm “nhà ở đâu, con học gần đó” nên trở thành nguyên tắc ưu tiên với con em công nhân. Bởi mỗi km xa hơn là thêm phút tăng ca bị mất, thêm tiền xăng, thêm rủi ro đi lại. Khi quãng đường đến trường của trẻ giảm từ 12km xuống 2km, đó không chỉ là một con số; đó là sự giải phóng cho cả gia đình khỏi vòng xoáy chi phí – thời gian – bất an. Đáng nói hơn, những điều chỉnh ấy đến từ đối thoại: phụ huynh lên tiếng, báo chí ghi nhận, chính quyền phản hồi. Hệ thống giáo dục chỉ công bằng khi nó biết lắng nghe người yếu thế nhất.
Trường nội trú vùng biên: từ ước mơ đi học đến môi trường toàn diện
Nếu ở đô thị, giải pháp là rút ngắn đường đến trường, thì với học sinh vùng biên, lời đáp nằm ở mô hình trường nội trú. Tại xã biên giới Thuận An (Lâm Đồng), Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Thuận An được xây dựng với tổng mức đầu tư 225,94 tỷ đồng. Công trình gần 5ha này không chỉ có khối phòng học, phòng bộ môn, mà còn đầy đủ khu nội trú, nhà ăn, nhà đa năng, sân chơi, khu thể thao và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Năm học 2026-2027, trường tổ chức 30 lớp với 869 học sinh, trong đó 393 em ở nội trú và 476 em bán trú buổi trưa – phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số như M’Nông, Tày, Nùng, Mường, Khơ Me, Ê Đê, Thái, Dao.
Với những học sinh vùng biên, ngày khai giảng năm nay là dấu mốc đổi đời: lần đầu các em học trong phòng học mới, có khu vui chơi, thể thao, nhà ăn, khu nội trú được đầu tư đồng bộ. Những em như H Diệu, nhà cách trường khoảng 9km, trước đây đi học vô cùng khó khăn; nay được tuyển vào trường nội trú, em háo hức với “một môi trường học tập ổn định, giảm bớt những khó khăn trong chuyện đi lại và ăn ở” mà phụ huynh hằng mong đợi. Nói cách khác, trường nội trú không chỉ giúp học sinh vùng biên tiếp cận giáo dục tốt hơn mà còn là “cơ hội để trẻ em được học tập trong điều kiện tốt hơn, giảm gánh nặng ăn ở, đi lại và tạo môi trường rèn luyện toàn diện”.
Từ lớp học ghép giữa núi rừng đến ngôi trường mới khang trang
Câu chuyện các em nhỏ bản Phú Lâm (Hà Tĩnh) cho thấy hạ tầng giáo dục mới có thể thay đổi cả cách trẻ em học và lớn lên. Bản Phú Lâm nằm giữa núi rừng, cách trường trung tâm hơn 15km, nơi phần lớn người dân là đồng bào dân tộc Lào. Trước đây, để đến điểm trường, giáo viên phải vượt gần 20km đường độc đạo, lởm chởm đất đá, nhiều đoạn ngoằn ngoèo qua rừng, trở thành thử thách lớn khi thời tiết xấu. Lớp học ghép là giải pháp buộc phải chấp nhận: một phòng học, hai bảng ở hai đầu, học sinh nhiều độ tuổi quay lưng vào nhau, giáo viên chuẩn bị hai chương trình, hai giáo án cho một tiết dạy, liên tục xoay sang hỗ trợ từng nhóm. Đó là nỗ lực phi thường, nhưng rõ ràng không thể bảo đảm cơ hội học tập ngang bằng cho trẻ em vùng bản.
Sáng 5/9, khi tiếng trống khai giảng năm học 2026-2027 vang lên tại Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học – THCS Hương Khê, 53 học sinh từ bản Phú Lâm lần đầu bước vào một ngôi trường rộng lớn, khang trang, với đầy đủ điều kiện học tập và sinh hoạt. Dự án trường được xây trên diện tích hơn 5ha, tổng mức đầu tư khoảng 160 tỷ đồng, khởi công ngày 9/11/2025, gồm khu lớp học, khu hành chính, nhà đa năng, khu nội trú, nhà ăn, sân thể thao và các công trình phụ trợ. Con đường từ bản đến trường cũng đang được nâng cấp, giúp việc đến lớp thuận lợi hơn. Khoảng cách về điều kiện học tập giữa học sinh vùng bản và trung tâm đang được rút ngắn; quan trọng hơn, khoảng cách về niềm tin vào tương lai cũng được bù đắp phần nào, khi các em được học trong một môi trường xứng đáng với nỗ lực của chính mình.
Từ hạ tầng đến chính sách: không để cơ hội học tập dừng lại ở cổng trường
Điểm chung giữa nhà trọ công nhân ở Bến Cát, trường nội trú vùng biên ở Lâm Đồng và bản làng xa ở Hà Tĩnh là một sự dịch chuyển: từ “tùy cơ ứng biến” sang “thiết kế có chủ đích” cho cơ hội học tập. Chủ trương xây dựng các trường phổ thông nội trú tại vùng biên giới nhằm giúp trẻ em vùng khó, con em dân tộc thiểu số được tiếp cận giáo dục tốt hơn, qua đó đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Song hạ tầng mới chỉ là bước đầu. Trường nội trú Thuận An đã chú trọng từ bữa ăn – kiểm thực, định lượng, lưu mẫu – đến nền nếp sinh hoạt, giờ tự học, chăm sóc sức khỏe, hoạt động thể thao, văn hóa, giáo dục kỹ năng sống và pháp luật cho học sinh. Đó là cách biến “trường đẹp” thành “trường sống”, nơi trẻ được bảo vệ và trưởng thành thật sự.
Ngay cả khi trường lớp mới đã mở cửa, vẫn còn việc phải làm. Tại Hương Khê, nhà trường và chính quyền phải trực tiếp vào bản Phú Lâm tuyên truyền, vận động phụ huynh đưa con về trường học. Có gia đình hiện vẫn phải thuê chỗ ở tạm cho con, chờ khu nội trú hoàn thiện để yên tâm hơn. Điều đó nhắc chúng ta rằng tiếp cận giáo dục không dừng ở việc có phòng học, mà là cả một chuỗi chính sách về bán trú, nội trú, hỗ trợ đi lại, ăn ở. Khi những “nút thắt” này được tháo gỡ một cách hệ thống – từ đô thị công nhân đến học sinh vùng biên – thì quãng đường đến trường của trẻ sẽ không còn là chướng ngại, mà là khởi đầu của những hành trình dài hơn, công bằng hơn.
