Từ sáu bậc xuống năm: thay đổi cơ cấu, chưa phải giảm giá
Giá điện sinh hoạt là cách tính tiền điện hộ gia đình sử dụng, hiện dựa trên các bậc sản lượng trong tháng và có thể được bổ sung mức giá khác nhau theo thời điểm dùng điện. Ngày 19/10/2026, Bộ Công Thương lấy ý kiến về dự thảo sửa đổi quy định cơ cấu biểu giá bán lẻ điện, trong đó đề xuất bỏ điều khoản chuyển tiếp để biểu giá điện 5 bậc và khung giờ mới có thể áp dụng ngay khi quyết định sửa đổi có hiệu lực. Đây là bước gỡ vướng thời điểm triển khai: dù cơ cấu năm bậc đã được thiết kế, hóa đơn vẫn đang áp dụng biểu sáu bậc. Nhưng rút gọn số bậc không đồng nghĩa với giảm giá điện bình quân. Mức bình quân được nêu trong tài liệu vẫn là 2.204,0655 đồng/kWh, chưa gồm thuế giá trị gia tăng. Điều người dân cần biết là hóa đơn từng nhà có thể tăng hoặc giảm tùy lượng điện tiêu thụ và cách các ngưỡng mới phân bổ sản lượng.
Theo cơ cấu mới, 100 kWh đầu tiên có giá 1.984 đồng/kWh; các bậc tiếp theo lần lượt áp dụng cho 101–200, 201–400, 401–700 và từ 701 kWh trở lên. Cách gộp ngưỡng giúp biểu giá dễ đọc hơn, nhưng không tự nó chứng minh rằng mọi nhóm hộ đều được đối xử công bằng. Chẳng hạn, phần điện vượt 700 kWh theo cơ cấu mới có giá 3.967 đồng/kWh, cao hơn mức 3.460 đồng/kWh hiện áp dụng cho phần vượt 400 kWh; chênh lệch được nguồn nêu là 507 đồng/kWh. Vì vậy, đánh giá đề xuất giá điện không thể dừng ở khẩu hiệu “ít bậc hơn”. Cần công bố rõ nhóm nào hưởng lợi, nhóm nào trả thêm và các tính toán có nhất quán với đánh giá tác động hay không.
Giá theo giờ có ích cho hệ thống, nhưng gia đình không phải nhà máy
Giá điện theo giờ có thể khuyến khích chuyển một phần nhu cầu sang lúc hệ thống ít căng thẳng, qua đó giảm áp lực phụ tải cao điểm và hỗ trợ vận hành hiệu quả hơn. Lý do cần tính toán là phụ tải buổi tối vẫn cao trong khi điện mặt trời giảm mạnh sau giờ nắng; số liệu vận hành ngày 23/5/2026 cho thấy công suất điện mặt trời tập trung giảm từ khoảng 6.897 MW giữa trưa xuống bằng 0 vào thời điểm cao điểm tối. Theo khung giờ được Bộ Công Thương quy định, cao điểm là 17 giờ 30 đến 22 giờ 30 từ thứ Hai đến thứ Bảy; Chủ nhật không có giờ cao điểm. Thấp điểm kéo dài từ 0 giờ đến 6 giờ hằng ngày, còn lại là giờ bình thường. Tuy nhiên, khung giờ vận hành và biểu giá theo giờ là hai việc khác nhau: điều thứ nhất xác định lúc hệ thống cần điều tiết, điều thứ hai trực tiếp làm thay đổi hóa đơn.
Với nhiều gia đình, buổi tối là lúc nấu ăn, tắm giặt, học tập, chiếu sáng và nghỉ ngơi. Không thể mặc định các nhu cầu này dễ dàng chuyển sang nửa đêm để né giá cao. Nếu mức chênh lệch giờ cao điểm quá lớn, hộ ít quyền lựa chọn giờ sinh hoạt có thể phải trả thêm mà không giảm được bao nhiêu phụ tải. Hai hộ cùng dùng 300 kWh trong tháng vẫn có thể nhận hóa đơn khác nhau nếu tỷ lệ điện tiêu thụ vào giờ cao điểm khác nhau. Chính sách nên khuyến khích những nhu cầu có thể sắp xếp lại, như sạc xe điện, thay vì buộc mọi gia đình thay đổi nhịp sống. Muốn giá điện theo giờ công bằng, cần tính đến khả năng dịch chuyển phụ tải và khả năng chi trả, không chỉ lợi ích điều độ.
Ba việc cần chốt trước khi đưa biểu giá mới vào hóa đơn
Trước khi áp dụng, cơ quan quản lý cần làm rõ giá theo giờ sẽ thay thế biểu giá bậc thang, kết hợp với biểu giá bậc thang hay đi qua một phương án chuyển tiếp riêng. Đây không phải chi tiết kỹ thuật nhỏ: cùng một hộ có thể chịu tác động rất khác tùy cách cộng hai cơ chế. Thứ nhất, công khai phương pháp tính và bảo đảm biểu giá công bố khớp với kết quả đánh giá tác động. Thứ hai, công bố tác động theo nhóm khách hàng, nhất là hộ dùng nhiều điện nhưng không có khả năng chuyển thời gian tiêu thụ. Thứ ba, duy trì hỗ trợ phù hợp cho hộ nghèo, hộ chính sách xã hội và gia đình có nhu cầu điện thiết yếu cao nhưng khả năng chi trả hạn chế. Nếu thiếu những điều kiện này, một biểu giá trông gọn hơn vẫn có thể khiến người dân khó dự đoán hóa đơn.
Hạ tầng đo đếm cũng phải sẵn sàng và chi phí đầu tư cần được tính minh bạch trước khi mở rộng tính giá theo thời điểm. Cách thận trọng là bắt đầu với mức chênh lệch phù hợp, thí điểm, theo dõi phản ứng thực tế rồi điều chỉnh dựa trên dữ liệu. Đồng thời, cần giải thích rõ người dân có thể thay đổi thói quen nào, hóa đơn được tính ra sao và cơ chế bảo vệ nào dành cho hộ không thể dịch chuyển nhu cầu. Mục tiêu giảm căng thẳng giờ cao điểm là chính đáng, nhưng lợi ích vận hành chỉ có ý nghĩa xã hội khi không dồn chi phí bất cân xứng lên những gia đình ít lựa chọn. Vì thế, chưa nên xem việc rút từ sáu bậc xuống năm là đã hoàn tất cải cách. Biểu giá mới chỉ đáng áp dụng khi dễ hiểu, có dữ liệu kiểm chứng và bảo vệ được công bằng giữa các hộ.
