Từ quân hàm xanh đến trang sách: lựa chọn mang tính tuyên ngôn
Âm hưởng phương Nam trong ca khúc đương đại là một công trình sách âm nhạc khảo sát cách những sắc thái dân ca Nam Bộ và di sản âm nhạc Việt được chuyển hóa, tiếp biến trong sáng tác hiện nay, qua lăng kính của một nghệ sĩ – cựu binh quân đội gắn đời mình với nghiên cứu và biểu diễn. Tác phẩm của Thượng tá, NSƯT Hương Giang không phải cuốn sách tra cứu khô cứng; nó mang cảm giác như một bản tuyên ngôn mềm mại nhưng rõ ràng: âm nhạc phương Nam phải được nhìn như một nguồn lực thẩm mỹ sống động, không phải một kho lưu trữ đóng tủ. Khi một giảng viên Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội vừa mang quân hàm xanh vừa mang danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú bước vào địa hạt học thuật, lựa chọn ấy gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng nghiên cứu văn hóa không thể tách rời kinh nghiệm sân khấu và đời sống chiến sĩ.
Cấu trúc 5 chương: một bản đồ chiến lược cho di sản âm nhạc Việt
Cuốn sách "Âm hưởng phương Nam trong ca khúc đương đại" được NXB Dân Trí ấn hành phối hợp với Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật, cho thấy ngay từ khâu xuất bản đã đặt mục tiêu gắn âm nhạc với kinh tế văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Tác phẩm gồm 5 chương kết cấu chặt chẽ, không chỉ sắp xếp tư liệu mà còn đề ra một lộ trình làm việc với di sản. Chương I dựng nền tảng khoa học, đặt âm nhạc phương Nam vào mối quan hệ với hệ sinh thái sông nước miệt vườn và lịch sử di dân, để chứng minh rằng màu sắc âm hưởng phương Nam là kết quả của một "hệ gen" văn hóa độc bản. Chương II đi sâu vào "mật mã" nhạc lý, ca từ, kỹ thuật biểu diễn – yếu tố mà nếu giới sáng tác bỏ qua, âm hưởng phương Nam sẽ bị pha loãng thành lớp trang trí bề mặt.
Tái khám phá di sản qua 100 ca khúc đương đại
Điểm khiến cuốn sách vượt khỏi khuôn khổ lý luận thuần túy là việc hệ thống hóa và phân loại 100 tác phẩm tiêu biểu mang âm hưởng dân ca Nam Bộ trong ca khúc đương đại. Đây không phải con số ngẫu nhiên, mà là một lựa chọn mang tính khẳng định: di sản âm nhạc phương Nam không chỉ tồn tại trong kho tàng dân ca, mà đang sống trong đời sống ca khúc hiện nay. Tác giả dùng chính ca khúc đương đại để chứng minh mối quan hệ cộng sinh giữa truyền thống và hiện tại, nơi di sản làm nền thẩm mỹ còn sáng tác mới thực hiện chức năng tiếp biến. Cách tiếp cận này chống lại xu hướng thần thánh hóa di sản như thứ bất biến; thay vào đó, di sản được xem như vật liệu có thể – và cần phải – được nhào nặn lại, miễn vẫn giữ được "âm hưởng phương Nam" làm bản sắc nhận diện.
Âm hưởng phương Nam trong kỷ nguyên số và công nghiệp văn hóa
Không dừng ở phân tích, tác phẩm tiến thêm bước quan trọng: đặt âm hưởng phương Nam giữa bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa và kỷ nguyên số. Chương IV và V bàn về lộ trình chuyển hóa các giá trị di sản âm nhạc phương Nam thành tài sản đương đại, bằng quản trị chuyên nghiệp, chiến lược tiếp biến và chính sách phát triển bền vững. Tác giả cho rằng di sản âm nhạc nếu chỉ ở dạng trưng bày sẽ chết dần; nó cần được biến thành nguồn lực sinh kế, thành sản phẩm nghệ thuật giá trị cao góp phần khẳng định vị thế văn hóa Việt Nam trong hội nhập quốc tế. Ở đây, một cựu binh quân đội bàn về kinh tế văn hóa không phải để thương mại hóa di sản bằng mọi giá, mà để bảo đảm rằng những giai điệu phương Nam vẫn có chỗ đứng thực sự trong đời sống, chứ không chỉ trong các lễ hội hoài niệm.
Chân dung nữ nghệ sĩ – chiến sĩ nuôi dưỡng mạch nguồn di sản
Đằng sau công trình sách âm nhạc này là câu chuyện cá nhân không thể bỏ qua: NSƯT Nguyễn Thị Hương Giang sinh tại Quỳnh Thắng, Quỳnh Lưu, Nghệ An – vùng đất ru hò ví giặm trong máu thịt. Lớn lên trong tiếng à ơi, trong gia đình có ông bà lập gánh hát phục vụ nhân dân và bộ đội, chú ruột là nhạc sĩ An Thuyên, anh cả là NSND An Phúc, chị gần như được định sẵn bước vào con đường nghệ thuật. Khi người nghệ sĩ mang quân hàm Thượng tá, giảng viên trường nghệ thuật quân đội và được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2016 dành công sức cho một công trình nghiên cứu đồ sộ, đó là lựa chọn mang tính trách nhiệm với di sản. Cuốn sách vì thế không chỉ là sản phẩm học thuật, mà là bản cam kết cá nhân: dùng tri thức, kinh nghiệm biểu diễn và tinh thần chiến sĩ để giúp âm hưởng phương Nam tiếp tục là hơi thở bản sắc trong dòng chảy âm nhạc cách mạng và văn hóa dân tộc Việt Nam.
