Muốn làm cà phê bền vững, trước hết phải biết mình đang ở đâu
Cà phê bền vững là cách tổ chức sản xuất vừa sử dụng tài nguyên có trách nhiệm, vừa giảm tác động môi trường và tạo khả năng đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, truy xuất của thị trường. Điểm đáng chú ý trong hai mô hình Khe Sanh và Đắk Lắk là chúng không bắt đầu từ cùng một quy mô: một bên đo tác động của sản phẩm, bên kia xây dựng vùng nguyên liệu lớn hơn.
Ngày 24/10, Intraco phối hợp với True Carbon trao nhãn dấu chân carbon cho cà phê nhân của Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh. Kết quả thẩm tra ghi nhận mức phát thải 5,758 tấn CO₂e trên mỗi tấn sản phẩm. Con số này cho biết lượng phát thải trong phạm vi đánh giá, không chứng minh rằng lượng phát thải đã được cắt giảm. Giá trị của nhãn nằm ở chỗ tạo ra một mốc có thể kiểm tra để hợp tác xã nhận diện nguồn phát thải và lựa chọn cải tiến, thay vì đưa ra tuyên bố xanh thiếu căn cứ.
Khe Sanh: biến sổ sách thành dữ liệu có thể kiểm chứng
Trước khi tham gia chương trình, phần lớn thông tin sản xuất, kinh doanh của hợp tác xã được ghi chép thủ công, hồ sơ chưa số hóa đồng bộ và chưa có phần mềm quản lý chuyên biệt. Để thẩm tra, đơn vị phải rà soát dữ liệu về phân bón, điện, nhiên liệu, vận chuyển và sản lượng. Sản phẩm được đánh giá theo phương pháp từ nông trường đến xuất xưởng, trên dữ liệu năm 2025; kết quả đáp ứng yêu cầu ISO 14067:2018 và được thẩm tra theo ISO 14064-3:2019.
Đây là bài học thực tế cho các hợp tác xã nhỏ: sản xuất cà phê xanh không khởi đầu bằng một nhãn đẹp, mà bằng ghi chép nhất quán và hồ sơ có thể truy xuất. Dữ liệu giúp đơn vị xem tài nguyên được sử dụng ra sao, phát thải đến từ khâu nào và nên ưu tiên thay đổi điều gì. Liên minh Hợp tác xã tỉnh Quảng Trị dự kiến phối hợp với Intraco và các bên liên quan để lựa chọn, hỗ trợ những mô hình phù hợp, mở cơ hội nhân rộng kinh nghiệm Khe Sanh.
Đắk Lắk: mở rộng diện tích để thích ứng và đáp ứng xuất khẩu
Đắk Lắk chọn hướng tiếp cận ở quy mô vùng. Tỉnh có hơn 217.000 ha cà phê, nhưng khoảng 90% diện tích do nông hộ nhỏ quản lý; sản xuất phân tán, hạn hán, thiếu nước và biến đổi khí hậu gây khó cho kiểm soát chất lượng, tổ chức vùng nguyên liệu và truy xuất. Khi thị trường xuất khẩu đòi hỏi chuỗi cung ứng minh bạch và sản phẩm không gây mất rừng, dữ liệu vùng trồng còn là phần chuẩn bị quan trọng để đáp ứng các yêu cầu liên quan đến EUDR.
Trong biên bản hợp tác giai đoạn 2026–2030, UBND tỉnh Đắk Lắk và IDH đặt mục tiêu hình thành khoảng 75.000 ha cà phê bền vững tại các địa bàn trọng điểm. Chương trình kết hợp canh tác bền vững, sử dụng hiệu quả đất và nước, nâng cao năng lực nông dân và hợp tác xã, liên kết doanh nghiệp, cùng phát triển dữ liệu vùng trồng và hệ thống đo lường, báo cáo, xác minh. Đây là cách xây dựng cà phê thích ứng khí hậu gắn với điều kiện tiếp cận thị trường, không dừng ở một chứng nhận cho từng sản phẩm.
Đo tác động và mở rộng vùng phải đi cùng nhau
Kết quả hợp tác tại Đắk Lắk cho thấy quy mô vùng có thể đem lại lợi ích trực tiếp cho người trồng: niên vụ 2024–2025, doanh nghiệp thu mua hơn 23.000 tấn cà phê nhân từ các hợp tác xã tham gia; trong đó, 1.903 tấn cà phê chất lượng cao được bán cao hơn giá thị trường từ 10.000–20.000 đồng/kg. Đến cuối năm 2025, gần 28.000 ha trong vùng chương trình đạt các tiêu chuẩn như 4C, Rainforest Alliance và Fairtrade, còn dữ liệu nông hộ trên hơn 86.000 ha đã được số hóa phục vụ truy xuất.
Hai mô hình bổ sung chứ không thay thế nhau. Khe Sanh cho thấy đo dấu chân carbon giúp một hợp tác xã hiểu và kiểm soát tác động của sản phẩm; Đắk Lắk cho thấy tổ chức vùng, dữ liệu truy xuất và liên kết tiêu thụ có thể đưa thực hành bền vững đến nhiều nông hộ hơn. Mở rộng diện tích mà thiếu đo lường sẽ khó chứng minh tiến bộ; đo lường ở quy mô nhỏ mà thiếu thị trường cũng khó duy trì đầu tư. Muốn ngành cà phê chuyển đổi thật sự, cần nối dữ liệu đáng tin cậy với hỗ trợ kỹ thuật, thích ứng khí hậu và đầu ra có giá trị.
