Du lịch cộng đồng: từ khái niệm đẹp đến sinh kế thực
Du lịch cộng đồng là mô hình du lịch nông thôn nơi người dân bản địa tự tổ chức các dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm bản địa ngay trên mảnh đất của mình, vừa tạo nguồn thu nhập dài hạn, vừa bảo tồn cảnh quan thiên nhiên và di sản văn hóa, thay vì phó mặc tài nguyên cho các dự án bên ngoài. Đây là lựa chọn sinh kế bền vững nhưng đòi hỏi cộng đồng phải thay đổi tư duy mưu sinh, học cách làm dịch vụ và cùng nhau đưa bản làng trở thành điểm đến có trách nhiệm. Điểm dễ thấy nhất là những homestay vùng cao không còn chỉ là vài căn nhà gỗ “kê thêm giường” cho khách ngủ qua đêm, mà là trung tâm của một hệ sinh thái du lịch cộng đồng: từ bữa ăn, lối đi sạch sẽ, thùng rác gỗ đến những người phụ nữ ngồi thêu bên hiên đều trở thành một phần trải nghiệm bản địa có thể mang lại thu nhập cho cả bản. Câu hỏi không còn là “có khách hay không”, mà là “làm sao để khách quay lại, giới thiệu thêm người khác và ở lại lâu hơn”.
Lao Chải 1: khi căn nhà trên sườn núi trở thành homestay vùng cao
Lao Chải 1 dưới chân Hoàng Liên Sơn là minh chứng rõ nhất cho việc du lịch cộng đồng có thể xoay chuyển bài toán sinh kế nếu cộng đồng dám thử và kiên trì học nghề mới. Trước khi có homestay, một vụ lúa được mùa chỉ đủ hơn 40 bao thóc, 3 hecta rừng thảo quả cùng công việc thời vụ mang lại nguồn thu hằng tháng còn khiêm tốn, khó tích lũy để đầu tư cho tương lai. Số tiền dành dụm chưa đến 100 triệu đồng, nhưng Cứ A Lồng vẫn quyết định dành phần đất trồng rau trước nhà để dựng homestay, thiếu thì vay thêm. Mùa khô năm 2021, căn homestay bắt đầu thành hình, trước Tết năm phòng ngủ được hoàn thiện, ba phòng đưa vào kinh doanh; những vị khách đầu tiên đến vào tháng Chạp, kéo theo không ít lúng túng từ chuyện nước sinh hoạt, chỗ sạc điện thoại đến bữa ăn sao cho hợp khẩu vị. Nhưng đó là bước khởi đầu cần thiết để cả gia đình rời khỏi tư duy “chỉ biết trông vào mùa vụ” và bước vào chuỗi giá trị du lịch nông thôn. Theo số liệu địa phương, năm 2024 bản đón khoảng 19.300 lượt khách, đến hết tháng 9/2026 đạt gần 31.300 lượt, trong đó có khoảng 2.200 lượt khách quốc tế.
Bản Ngàm: cấm đánh cá để giữ sông, mở đường du lịch cộng đồng
Nếu Lao Chải 1 dùng nếp nhà để làm homestay vùng cao, thì người Thái ở bản Ngàm bên sông Luồng lại chọn cách đánh đổi thói quen mưu sinh để bảo vệ nguồn cá tự nhiên và xây dựng mô hình du lịch cộng đồng. Trước đây, cuộc sống gắn với nghề nông, đi rừng và đánh bắt thủy sản, việc khai thác thiếu kiểm soát khiến nguồn cá ngày càng suy giảm, nhiều loài trở nên khan hiếm. Thay vì tiếp tục “khai thác đến cạn”, cán bộ thôn cùng các già làng họp dân và thống nhất quy ước cấm đánh bắt cá trên đoạn sông dài khoảng 3 km, sau mở rộng lên 4 km. Quy ước buộc người dân chỉ được đánh bắt bằng dụng cụ truyền thống vào dịp lễ, Tết hoặc khi có đoàn khách lớn, cá nhỏ phải thả lại, mọi hình thức hủy diệt như kích điện, chất nổ bị nghiêm cấm. Sau nhiều năm, nguồn cá hồi phục với sự trở lại của cá mài, cá dốc, cá trôi, cá chép, cá lăng; cá sông Luồng được chế biến thành các món đặc trưng như cá nướng, chả cá, cá nộm hoa chuối. Du khách có thể lưu trú trong nhà sàn truyền thống, thưởng thức ẩm thực người Thái, đi bè luồng, trải nghiệm quăng chài, câu cá theo sự tổ chức của cộng đồng. Mỗi năm, bản Ngàm đón hàng nghìn lượt khách, tạo thêm thu nhập cho các hộ làm dịch vụ và người dân địa phương.
Gian bếp, nếp nhà: điểm chạm của văn hóa, sinh kế và truyền hình thực tế
Một điều đáng chú ý là du lịch cộng đồng vùng cao đang tìm được đồng minh mới: truyền hình thực tế. Chương trình “Quán Nhà Haha” không chỉ đưa nghệ sĩ về vùng quê để trải nghiệm đời sống bản địa, mà đặt họ vào vai trò trực tiếp mở quán, nấu ăn, phục vụ thực khách, cùng người dân xây dựng mô hình du lịch cộng đồng. Mục tiêu được tuyên bố rõ ràng: lan tỏa giá trị bền vững bằng việc lấy hương vị ẩm thực làm trọng tâm trải nghiệm. Theo ban tổ chức, đây là chương trình đặt mục tiêu lan tỏa giá trị bền vững bằng việc lấy hương vị ẩm thực làm trọng tâm trải nghiệm, đồng hành cùng bà con hoàn thiện dịch vụ lưu trú và ẩm thực để gieo hạt giống sinh kế lâu dài. Cách tiếp cận này biến gian bếp thành nơi kết nối du khách với vùng đất, sản vật và con người; một món ăn địa phương trở thành lý do để du khách tìm đến, còn câu chuyện phía sau nguyên liệu, cách chế biến và người làm ra món ăn giúp chuyến đi có chiều sâu. Khán giả không chỉ “xem để thèm” mà còn có thể đặt mua đặc sản, đặt tour, tham gia các hoạt động giúp thúc đẩy kinh tế địa phương và giữ lửa nghề truyền thống. Điều quan trọng là sau khi máy quay rời đi, người dân vẫn có thể tiếp tục khai thác những gì mình đang có: món ăn gia truyền, nông sản đặc trưng, căn nhà đủ điều kiện đón khách hay nghề truyền thống từng có nguy cơ bị lãng quên.
Sinh kế bền vững từ du lịch nông thôn: cơ hội và trách nhiệm
Nhìn từ Lao Chải 1, bản Ngàm và những chương trình như “Quán Nhà Haha”, có thể thấy du lịch nông thôn không phải là “phao cứu sinh” nhất thời, mà là cơ hội xây dựng sinh kế bền vững nếu cộng đồng làm chủ cuộc chơi. Ở Lao Chải, du lịch tạo thêm cơ hội kiếm sống trên chính mảnh đất cha ông khai phá, khuyến khích người dân gìn giữ cảnh quan và phong tục, biến du lịch thành sinh kế chung chứ không chỉ là việc của vài gia đình có phòng nghỉ. Với những hộ từng chủ yếu trông vào một vụ lúa và nguồn thu từ rừng, nguồn tiền từ du lịch giúp họ trang trải cuộc sống, đầu tư cho giáo dục và nâng cấp nếp nhà. Tuy vậy, sinh kế bền vững không đến nếu cộng đồng chỉ chăm chăm “bán cảnh, bán văn hóa” mà bỏ qua trách nhiệm với tài nguyên. Bản Ngàm cho thấy giữ được nguồn cá cùng cảnh quan sông nước là điều kiện để du lịch cộng đồng phát triển lâu dài, chứ không phải hi sinh môi trường để lấy khách trong ngắn hạn. Chính quyền địa phương cũng định hướng bản Ngàm phát triển du lịch theo hướng bền vững, lấy người dân làm chủ thể, kết hợp bảo vệ thiên nhiên với gìn giữ văn hóa Thái. Cân bằng giữa kiếm tiền và giữ bản sắc là bài toán không dễ, nhưng nếu giải được, du lịch cộng đồng sẽ trở thành con đường để người dân vùng cao sống tốt hơn ngay tại quê mình, thay vì phải rời núi xuống phố tìm việc bấp bênh.
