AI tiện lợi, nhưng không nên thay thế tư duy và đối thoại
AI trong học tập và công việc là những hệ thống có thể tạo nội dung, xử lý thông tin hoặc hỗ trợ quyết định, nhưng giá trị của chúng phụ thuộc vào khả năng kiểm chứng và phán đoán của con người. Vì thế, vấn đề không chỉ là sinh viên có dùng công cụ mới hay không, mà là họ còn tự suy nghĩ và học hỏi cùng người khác hay không. Tại phiên bàn tròn chiều 5/11 của Diễn đàn quốc tế Franconomics 2026, các diễn giả do GS Manuel Jobert điều phối đã thảo luận về tác động thực tiễn của công nghệ mới, trong đó có cách sinh viên sử dụng AI và những hệ lụy nhận thức có thể phát sinh. TS Trần Vân Như nhận xét rằng nhiều sinh viên nay đưa câu hỏi thảo luận vào ChatGPT, Gemini hoặc Claude để lấy câu trả lời sẵn; lớp học vì vậy có thể chìm vào im lặng, người học nhìn màn hình thay vì đối thoại với nhau.
Đó là mặt đáng lo của AI với sinh viên: câu trả lời nhanh có thể giúp hoàn thành bài tập, nhưng nếu thay luôn quá trình đọc, tranh luận và phản biện, người học sẽ ít cơ hội rèn những năng lực mà một câu trả lời do máy tạo ra không thể tự bồi đắp.
Quá tải số có thể đẩy người học đến kiệt sức
Nguy cơ kiệt sức vì công nghệ không chỉ đến từ việc phải học thêm công cụ. Nó còn đến từ dòng thông tin dồn dập, áp lực phải phản hồi nhanh và thói quen tin vào nội dung chưa được kiểm tra. Tại diễn đàn, TS Mai Việt Dũng cho rằng áp lực liên quan đến AI bắt nguồn từ quá tải thông tin số, thiếu kỹ năng kiểm chứng dữ liệu và kỳ vọng hoàn thành công việc nhanh gấp bội. Đây là lời nhắc rằng tăng tốc không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với học tốt hay làm việc hiệu quả. Khi sinh viên dựa vào thiết bị để thuyết trình hoặc học thuộc câu trả lời do AI tạo ra, họ có thể có vẻ chuẩn bị đầy đủ mà chưa chắc hiểu sâu vấn đề. Nhà trường và doanh nghiệp vì vậy cần dạy cách quản lý thông tin, kiểm tra độ tin cậy và đặt giới hạn sử dụng, thay vì chỉ hướng dẫn thêm một ứng dụng. Giữ thời gian cho trao đổi trực tiếp và suy nghĩ độc lập cũng là một phần của sức khỏe tinh thần.
AI đổi bản chất công việc, không xóa vai trò con người
Nỗi lo AI và việc làm đã xuất hiện cả ở những ngành đòi hỏi chuyên môn cao. Học sinh đặt câu hỏi liệu AI có thay được con người trong y tế, nơi cần kiến thức sâu và trách nhiệm lớn; những em cân nhắc ngành biên phiên dịch cũng băn khoăn trước tốc độ và độ chính xác của công cụ dịch. Nhưng lựa chọn nghề chỉ dựa trên nỗi sợ máy móc sẽ thu hẹp cơ hội trước khi người trẻ hiểu công việc ấy thực sự cần gì. Thông điệp từ chuyên gia hướng nghiệp Lê Thị Thanh Mai rõ ràng: công nghệ số và AI làm thay đổi bản chất công việc, nhưng không thể thay thế con người hoàn toàn. Điều đó không có nghĩa mọi nghề đều an toàn như cũ. Nhiều nhiệm vụ sẽ đổi khác, còn phán đoán, trách nhiệm, giao tiếp và khả năng xử lý tình huống vẫn đòi hỏi con người. Người lao động cần biết dùng AI thành thạo, đồng thời phát triển những năng lực mà việc giao cho máy chưa thể thay thế.
Hướng nghiệp thời AI phải bắt đầu từ hiểu mình và hiểu nghề
Chương trình “Cùng bạn chọn nghề cho tương lai trong thời đại số” giúp học sinh tiếp cận thông tin về hệ thống đào tạo, ngành nghề, nhu cầu nhân lực và xu hướng thị trường lao động. Quan trọng hơn, các em có dịp trao đổi trực tiếp với chuyên gia và cơ sở đào tạo để hỏi về ngành học, trường học, trình độ và năng lực cần có. Đây là hướng đi thiết thực hơn những lời khuyên chung chung kiểu chọn ngành đang “hot”. Hướng nghiệp thời AI nên giúp người trẻ đối chiếu sở thích, năng lực với yêu cầu thực tế, thay vì chọn theo cảm tính hoặc phó mặc quyết định cho gia đình. Franconomics 2026 quy tụ khoảng 138 đại biểu, khách mời, chuyên gia và nhà nghiên cứu từ 40 trường đại học, viện nghiên cứu thuộc hơn 10 quốc gia và vùng lãnh thổ; chương trình còn có chuyến tham quan thực tế tại Khu công nghệ cao Bắc Ninh vào sáng 6/11. Những trải nghiệm như vậy kết nối thảo luận với môi trường làm việc thật.
Kết luận rất đơn giản: AI không quyết định tương lai nghề nghiệp thay cho con người. Sinh viên cần dùng công nghệ có chủ đích, bảo vệ thời gian suy nghĩ và giao tiếp, đồng thời chuẩn bị kỹ năng phù hợp với công việc đang đổi thay. Công cụ có thể tăng tốc nhiệm vụ; trách nhiệm lựa chọn và phán đoán vẫn thuộc về chúng ta.
