Chuyển đổi khu công nghiệp: bước đi bắt buộc để nâng cấp cấu trúc công nghiệp thành phố
Chuyển đổi khu công nghiệp tại TP.HCM là quá trình tái cấu trúc các khu chế xuất, khu công nghiệp truyền thống sang các khu chức năng mới có hàm lượng công nghệ cao, quản trị thông minh, tăng trưởng xanh và giá trị gia tăng lớn, đồng thời gắn với tái định cư công nghiệp để doanh nghiệp di dời tới những khu, cụm công nghiệp có hạ tầng hoàn chỉnh, phù hợp quy hoạch tổng thể của Thành phố và pháp luật hiện hành. Đây không phải một lựa chọn mang tính thử nghiệm mà là bước đi bắt buộc nếu TP.HCM muốn giữ được sức hút đầu tư trong bối cảnh quỹ đất công nghiệp bão hòa, yêu cầu về môi trường và tiêu chí Net Zero ngày càng khắt khe. Vấn đề không còn là có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi nhanh đến đâu và với chi phí nào cho doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực nhỏ và vừa.
Gói hỗ trợ 30% tiền thuê và 50% chi phí vận chuyển: cấu trúc cứu cánh cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
Điểm đáng chú ý nhất trong dự thảo nghị quyết là nhóm chính sách hỗ trợ doanh nghiệp phải di dời để phục vụ chuyển đổi khu công nghiệp. Thành phố dự kiến hỗ trợ 30% tiền thuê lại đất tại các khu, cụm công nghiệp trên địa bàn trong 5 năm đầu, không bao gồm tiền thuê kết cấu hạ tầng, kể từ khi doanh nghiệp ký hợp đồng thuê đất và đầu tư nhà xưởng, máy móc tại địa điểm mới. Trường hợp doanh nghiệp chọn thuê nhà xưởng sẵn có, mức hỗ trợ cũng là 30% tiền thuê trong 2 năm đầu, với trần hỗ trợ mỗi năm được thiết kế để tránh tình trạng ưu đãi vượt quá nhu cầu thực tế. Một quotable đáng chú ý từ dự thảo là: "Doanh nghiệp di dời để phục vụ chuyển đổi khu công nghiệp tại TP.HCM có thể được hỗ trợ 30% tiền thuê đất, thuê nhà xưởng và 50% chi phí vận chuyển, lắp đặt máy móc". Việc hỗ trợ 50% chi phí vận chuyển, lắp đặt thiết bị – kèm giảm 50% phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp – cho thấy Thành phố nhận đúng điểm đau là chi phí di dời và tái đầu tư dây chuyền.
Tái định cư công nghiệp: không chỉ di dời, mà là tái cấu trúc chuỗi giá trị
Nếu chỉ nhìn gói hỗ trợ như một khoản giảm chi phí ngắn hạn, chúng ta sẽ bỏ qua ý nghĩa sâu hơn: đây là cơ chế thúc đẩy tái định cư công nghiệp có chủ đích. Nhà đầu tư hạ tầng được yêu cầu xây dựng phương án di dời, bồi thường, giải phóng mặt bằng và xác định các khu, cụm công nghiệp có hạ tầng hoàn chỉnh, ngành nghề phù hợp để tiếp nhận doanh nghiệp phải di dời. Tức là tái định cư không diễn ra tự phát; nó được gắn với định hướng ngành nghề, công nghệ, và lộ trình chuyển đổi trong tối đa 8 năm. Song song đó, TP.HCM tháo gỡ pháp lý và cung cấp quỹ đất lớn cho các nhà phát triển hạ tầng như Công ty TNHH Đầu tư Phát triển Khu công nghiệp Thadico - Bình Dương và Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Công nghiệp Becamex - CTCP, để hình thành các khu công nghiệp chuyên ngành mới có khả năng đón dòng doanh nghiệp dịch chuyển. Điều này đặt doanh nghiệp vào tình thế vừa bị “thúc” phải đổi mới, vừa được “đón” bằng hạ tầng cao hơn.
Quỹ đất mới, chính sách tiền thuê đất và bài toán công bằng hỗ trợ doanh nghiệp TP.HCM
Việc Thành phố giao hơn 701ha đất tại các khu vực Bình Cơ và Tân Uyên cho Thadico - Bình Dương để phát triển khu công nghiệp chuyên ngành cơ khí, với thời hạn thuê 50 năm và trả tiền thuê đất hàng năm, cho thấy chiến lược xây quỹ đất dài hơi cho công nghiệp thế hệ mới. Gần 194ha trong số này là đất hạ tầng dùng chung không phải nộp tiền thuê đất, trong khi hơn 507ha còn lại được xem xét miễn tiền thuê trong thời gian xây dựng cơ bản và áp dụng ưu đãi đầu tư. Đây là dạng chính sách tiền thuê đất định hướng đầu tư – Nhà nước chấp nhận giảm thu ngắn hạn để đổi lấy năng lực hạ tầng dài hạn. Tương tự, phần đất khoảng 7,2ha giao cho Becamex để phát triển khu dân cư đi kèm yêu cầu tự bố trí vốn hoàn thiện hạ tầng rồi bàn giao lại cho cơ quan chuyên ngành. Câu hỏi đặt ra là mức độ công bằng giữa doanh nghiệp hạ tầng lớn, được hưởng miễn, giảm tiền thuê đất quy mô hàng trăm hecta, và doanh nghiệp sản xuất nhỏ, chỉ được hỗ trợ tỷ lệ 30% trong vài năm. Dù dự thảo nhấn mạnh mục tiêu giảm chi phí cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi, sự chênh lệch năng lực hấp thụ ưu đãi vẫn là thực tế.
Kết luận: Cần biến hỗ trợ di dời thành chiến lược nâng cấp năng lực doanh nghiệp
Nhìn tổng thể, chuyển đổi khu công nghiệp tại TP.HCM đang được xây dựng trên ba trụ cột: khung pháp lý cho mô hình khu công nghiệp thế hệ mới, gói hỗ trợ doanh nghiệp di dời với trọng tâm là chính sách tiền thuê đất, và quỹ đất công nghiệp mới giao cho các nhà đầu tư hạ tầng lớn. Về mặt định hướng, đây là bước đi đúng: mô hình khu chế xuất, khu công nghiệp truyền thống đã bộc lộ nhiều hạn chế về công nghệ, sử dụng đất và môi trường, trong khi xu hướng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn đang thay đổi chuẩn mực chọn địa điểm đầu tư. Tuy nhiên, nếu hỗ trợ dừng lại ở việc bù đắp một phần chi phí di dời, doanh nghiệp – đặc biệt là nhỏ và vừa – vẫn có thể bỏ lỡ cơ hội nâng cấp công nghệ. Dự thảo đã mở cánh cửa bằng chính sách hỗ trợ lãi suất cho dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên sau khi điều chỉnh đầu tư. Vấn đề còn lại là thiết kế triển khai đủ linh hoạt để biến tái định cư công nghiệp từ một nghĩa vụ thành một cơ hội: cơ hội vào khu công nghiệp mới, sạch hơn, thông minh hơn và có khả năng tạo giá trị gia tăng cao hơn cho chính doanh nghiệp.
