Cú bùng nổ cá rô phi Việt Nam tại Brazil: Tín hiệu mừng nhưng không dễ ăn mừng
Cá rô phi Việt Nam là mặt hàng thủy sản nuôi xuất khẩu, hiện ghi nhận mức tăng trưởng đột biến tại Brazil, trở thành động lực chính kéo cả ngành cá rô phi Việt Nam đi lên với tỷ trọng chi phối và đặt ra những thách thức mới về cạnh tranh, chất lượng và rủi ro phụ thuộc thị trường.
Trong 8 tháng đầu năm, Brazil đã vươn lên thành thị trường lớn nhất của cá rô phi Việt Nam, chiếm gần một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này. Nói cách khác, từ một thị trường bên ngoài, Brazil đang giữ vai trò “trung tâm tiêu thụ” của ngành cá rô phi Việt Nam. Trong khi đó, tổng xuất khẩu cá rô phi đạt 90 triệu USD, tăng 43% so với cùng kỳ, cho thấy đây không còn là sản phẩm phụ, mà đã trở thành một trụ cột mới trong cơ cấu thủy sản xuất khẩu của Việt Nam. Sự bùng nổ này không phải ngẫu nhiên, mà diễn ra trong bối cảnh ngành nuôi cá rô phi Brazil vẫn đang tiếp tục phát triển, tạo nên một bức tranh cạnh tranh phức tạp giữa sản xuất nội địa và nhập khẩu.
Từ mặt hàng bình dân đến phân khúc cao cấp: Cá rô phi Việt Nam đổi vai trên bàn ăn thế giới
Nếu trước đây cá rô phi thường bị coi là mặt hàng bình dân, thì diễn biến hiện nay cho thấy cá rô phi Việt Nam đang âm thầm “đổi vai”, len vào phân khúc trung – cao cấp ở những thị trường khó tính. Điều này không chỉ thay đổi cách thế giới nhìn về cá rô phi, mà còn buộc doanh nghiệp Việt phải nhìn lại chính mình: họ đang bán nguyên liệu giá rẻ hay đang xây dựng một dòng sản phẩm có thương hiệu, có vị thế?
Tại Brazil, gần như toàn bộ kim ngạch cá rô phi Việt Nam là phi lê cá rô phi đông lạnh thuộc nhóm HS 0304, phục vụ phân khúc tiêu dùng có yêu cầu chế biến và bảo quản cao. Đồng thời, cá rô phi Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện trong phân khúc sushi, sashimi tại Nhật Bản, mở ra hướng phát triển mới ở những thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe nhất về an toàn, cảm quan và truy xuất nguồn gốc. Đây là bước nhảy mang tính chất bước ngoặt: từ chỗ chỉ cạnh tranh bằng giá, cá rô phi Việt Nam đang thử sức ở phân khúc cao cấp, nơi giá trị nằm ở chất lượng và độ ổn định nguồn cung hơn là chi phí rẻ.
Cuộc chơi cạnh tranh thủy sản tại Brazil: Khi đối tác cũng là đối thủ
Đằng sau những con số tăng trưởng là một sự thật không dễ chịu: Brazil vừa là khách hàng lớn nhất, vừa là đối thủ trực tiếp của cá rô phi Việt Nam. Ngành nuôi cá rô phi Brazil vẫn đang tăng sản lượng, trong khi các hiệp hội địa phương ngày càng nhạy cảm với sự trỗi dậy của hàng nhập khẩu. Điều đó biến sân chơi xuất khẩu Brazil thành một bài kiểm tra năng lực cạnh tranh dài hơi, chứ không chỉ là cú hích doanh số trong ngắn hạn.
Tốc độ tăng nhập khẩu từ Việt Nam đã khiến các hiệp hội cá rô phi tại Brazil đề xuất áp hạn ngạch nhập khẩu phi lê cá rô phi Việt Nam ở mức tương đương 5% sản lượng phi lê sản xuất trong nước. Đây là biểu hiện rõ ràng của cạnh tranh thủy sản: khi hàng nhập khẩu được coi là mối đe dọa đối với người nuôi trong nước. Cùng lúc, Brazil tăng cường yêu cầu kiểm tra thuế, an toàn vệ sinh, chất lượng, tỷ lệ mạ băng và tiêu chuẩn môi trường. Điều này cho thấy, nhu cầu nhập khẩu tăng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc các điều kiện đối với nhà cung cấp nước ngoài được nới lỏng; ngược lại, càng phụ thuộc, doanh nghiệp Việt càng dễ bị “siết” bằng hàng rào kỹ thuật.
Rào cản kỹ thuật, chính sách: Giá phải trả cho cú bứt tốc
Cú bùng nổ tại Brazil đang đặt doanh nghiệp cá rô phi Việt Nam vào trạng thái “chạy và canh chừng cùng lúc”: vừa phải đáp ứng sản lượng, vừa liên tục đối mặt với những thay đổi về chính sách nhập khẩu. Tăng trưởng nhanh đang đi kèm chi phí tuân thủ cao hơn, và rủi ro gián đoạn thị trường lớn hơn. Đây không phải cái giá ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu khi một thị trường đơn lẻ chiếm tỷ trọng quá lớn trong tổng xuất khẩu.
Tại một số bang của Brazil, các biện pháp liên quan đến TiLV, thuế/ICMS và kiểm soát sản phẩm cá rô phi đã làm gia tăng chi phí và mức độ bất định cho doanh nghiệp xuất khẩu. Các rào cản thuế quan và kỹ thuật có khả năng được duy trì, khi Brazil vừa muốn bảo đảm nguồn cung nội địa, vừa phát triển xuất khẩu cá rô phi của chính họ. Theo nhận định của các hiệp hội chuyên ngành, doanh nghiệp Việt buộc phải chuyển từ cách tiếp cận dựa chủ yếu vào giá và nguồn cung sang chú trọng tuân thủ, minh bạch hồ sơ và phản ứng nhanh với mọi thay đổi về hạn ngạch, thuế, kiểm dịch, tiêu chuẩn chất lượng, tỷ lệ mạ băng, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu môi trường. Nếu không làm chủ được “cuộc chơi giấy tờ”, lợi thế về sản lượng sẽ không đủ để giữ chân thị trường.
Tương lai cá rô phi Việt Nam: Đi xa hơn Brazil để xây vị thế bền vững
Câu hỏi quan trọng không phải là Brazil còn tăng nhập khẩu đến mức nào, mà là cá rô phi Việt Nam có thể đứng vững thế nào khi làn sóng bảo hộ và cạnh tranh nội địa ở các nước nhập khẩu tăng lên. Cú bứt tốc tại Brazil là cơ hội vàng để tái định vị sản phẩm, nhưng nếu chỉ dồn lực vào một thị trường, ngành cá rô phi Việt Nam sẽ tự đặt mình vào thế mong manh.
Hiện cá rô phi Việt Nam đang từng bước mở rộng sang các thị trường tham gia Hiệp định CPTPP và châu Âu, nơi nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên đang hạn chế và giá cao, tạo dư địa cho các loài cá nuôi có khả năng cung ứng ổn định. Sự xuất hiện trong phân khúc sushi, sashimi tại Nhật Bản cho thấy sản phẩm Việt có thể chen chân vào những phân khúc cao cấp nếu giữ được chất lượng ổn định và đáp ứng chứng nhận quốc tế. Con đường bền vững vì thế phải là giảm phụ thuộc vào một số thị trường, xây dựng uy tín thông qua truy xuất nguồn gốc, chất lượng đồng đều và sản phẩm phù hợp từng phân khúc. Cá rô phi Việt Nam sẽ chỉ thực sự “lớn” trên bản đồ cạnh tranh thủy sản khi kim ngạch tăng đi cùng vị thế thương hiệu ổn định, chứ không chỉ nhờ những con sóng tăng trưởng nhất thời.
