Khi AI trở thành khẩu hiệu marketing hơn là nhu cầu thật
AI quảng cáo vs thực tế là khoảng cách giữa lời hứa về một thế giới thông minh hơn và những gì người dùng thực sự trải nghiệm mỗi ngày, khi đa số tính năng trí tuệ nhân tạo trên điện thoại, máy tính hay dịch vụ số mới dừng ở mức khẩu hiệu tiếp thị chứ chưa trở thành nhu cầu thường xuyên, có giá trị đo được trong đời sống và công việc. Trước đây, người dùng chọn smartphone dựa trên camera, tốc độ chip hay thời lượng pin; vài năm gần đây, mọi hãng đồng loạt chuyển sang một “đơn vị đo” mới là AI với các tên gọi khác nhau trên điện thoại, TV, máy giặt, robot hút bụi. Thế nhưng AI đang là lý do để bán sản phẩm, chứ không phải lý do để người dùng sử dụng sản phẩm mỗi ngày. Đây là nghịch lý cốt lõi nếu muốn bàn nghiêm túc về công nghệ AI hữu ích.
Những con số lạnh lùng vạch rõ khoảng cách kỳ vọng
Khi nhìn vào dữ liệu sử dụng, câu chuyện AI quảng cáo vs thực tế hiện ra khá rõ. Một khảo sát trên hơn 2.000 người dùng iPhone và Samsung Galaxy cho thấy 73% người dùng iPhone và 87% người dùng Samsung đánh giá các tính năng AI “ít hoặc không mang lại giá trị đáng kể”, chỉ 23,7% người dùng Galaxy xem AI là yếu tố quan trọng khi quyết định mua điện thoại. Đây là câu trích dẫn đáng nhớ vì nó bóc tách rất rõ: người dùng không chống AI, họ chỉ chưa thấy lý do để quan tâm. Mặt khác, làn sóng AI tạo sinh bùng nổ từ khi ChatGPT ra mắt ngày 30-11-2022, đạt khoảng 100 triệu người dùng trong thời gian ngắn và trở thành ứng dụng tăng trưởng nhanh nhất lịch sử Internet thời điểm đó. Sự bùng nổ về lượng người dùng toàn cầu không tự động chuyển thành thói quen sử dụng sâu trên từng thiết bị tiêu dùng.
Người dùng cần AI gì: giải quyết việc thật, không phải trình diễn tính năng
Vấn đề không phải AI yếu, mà là nó hiếm khi chạm đúng nhu cầu. Các tính năng như xóa vật thể trong ảnh, dịch trực tiếp, tóm tắt văn bản hay tìm kiếm bằng hình ảnh hoạt động khá tốt trong điều kiện phù hợp. Nhưng chúng chưa đủ quan trọng để bước vào thói quen hằng ngày của số đông, khác hẳn một chiếc camera tốt vốn gắn với nhu cầu vốn đã tồn tại. Nhiều người dùng chỉ “nghịch” Circle to Search, Generative Edit, Writing Tools hay AI Summary trong vài tuần đầu rồi lại quay về Zalo, Facebook, Chrome, Gmail, YouTube. Đặt thẳng câu hỏi: người dùng cần AI gì? Họ cần những công nghệ AI hữu ích giúp tiết kiệm thời gian, giảm thao tác, tăng độ chính xác trong những việc đã làm sẵn — từ chỉnh ảnh nhanh hơn, tìm kiếm dễ hơn, đến dịch cuộc họp hiệu quả để hoàn thành công việc trong thời gian ngắn hơn.
Khi AI âm thầm làm việc: những ứng dụng thực tế và đo được
Ở chiều ngược lại, ứng dụng AI thực tế đang chứng minh giá trị bằng con số, không bằng video quảng cáo. Trong đời sống số, AI đã gợi ý tuyến đường ít ùn tắc buổi sáng, hỗ trợ viết văn bản, dịch thuật, xử lý dữ liệu trong giờ làm việc, rồi xuất hiện trên nền tảng giải trí, mua sắm, mạng xã hội và ứng dụng chăm sóc sức khỏe vào buổi tối. AI trở thành “gia sư số” cho học sinh, sinh viên và tham gia sâu vào phân tích hình ảnh, quản lý hồ sơ bệnh án, hỗ trợ chẩn đoán trong y tế. Ở một mô hình hành chính cơ sở, chatbot AI hỗ trợ thủ tục cho người dân: với khoảng 200 giao dịch mỗi ngày, tổng thời gian tiết kiệm ước khoảng 150 giờ lao động; giảm 30% chi phí văn phòng; hệ thống tự động trả lời 80% câu hỏi lặp lại, giúp mỗi cán bộ một cửa tiết kiệm khoảng 1–2 giờ làm việc mỗi ngày. Đó là những giá trị đo lường được, không phải lời hứa mơ hồ.
Phân biệt công nghệ bị thổi phồng và AI thực sự hữu ích
Cách phân biệt khá đơn giản: AI nào giúp giải quyết việc cụ thể, lặp lại, tiết kiệm thời gian, tiền bạc hoặc nâng chất lượng quyết định thì đáng giữ; phần còn lại là lớp son marketing. Ngay cả một lãnh đạo hãng điện thoại lớn đã thừa nhận không muốn “làm người dùng bị ngợp bởi AI”, thay vào đó để AI hoạt động âm thầm trong nền và chỉ xuất hiện khi cần xử lý tác vụ cụ thể. Ở cấp độ đô thị, có nơi chọn chủ đề “AI vì người dân – Thông minh hơn, Gần gũi hơn, Hiệu quả hơn” cho kế hoạch chuyển đổi số, đặt mục tiêu thuộc nhóm 5 địa phương dẫn đầu, trở thành một trong ba trung tâm AI, vi mạch bán dẫn, ứng dụng AI trong khoảng 90% dịch vụ công trực tuyến và đưa kinh tế số đạt khoảng 27% GRDP. Lựa chọn đúng hướng là tập trung vào AI gắn với quy trình, dịch vụ và kết quả, thay vì sưu tầm nhãn AI cho đủ bộ. Trong vài năm tới, người dùng sẽ không mua điện thoại vì “có AI” mà vì nó giúp họ chỉnh ảnh, tìm kiếm, dịch và làm việc hiệu quả hơn.
