Nghịch lý dầu thô nặng: Châu Mỹ thừa, Á – Âu khát
Cuộc khủng hoảng dầu thô nặng Châu Mỹ là tình trạng dư cung kéo dài tại Bắc và Nam Mỹ trong khi các nhà máy lọc dầu ở châu Á và châu Âu lại thiếu hụt nguồn dầu thô nặng phù hợp cấu hình, chủ yếu do chi phí vận tải biển tăng vọt và thiếu tàu, khiến dòng chảy thương mại bị nghẽn và thị trường dầu toàn cầu rơi vào mất cân đối cung cầu bất thường.
Tâm điểm của nghịch lý hiện nay là dầu thô nặng – loại dầu đặc, hàm lượng lưu huỳnh cao, vốn là “nguyên liệu vàng” cho nhiều nhà máy lọc dầu ở châu Á, Mỹ và một phần châu Âu. Tình trạng dư thừa dầu tại Bắc Mỹ và Nam Mỹ đã tạo ra sự phân hóa bất thường trên thị trường dầu mỏ toàn cầu, khi người mua tại châu Á và châu Âu chật vật đối phó với thiếu hụt nguồn cung. Nói cách khác, khủng hoảng cung cầu dầu hiện nay không nằm ở việc thế giới thiếu dầu, mà nằm ở chỗ dầu bị mắc kẹt sai nơi, sai thời điểm.
Theo các dữ liệu thị trường, dầu thô nặng Châu Mỹ đang bị dồn ứ trong khu vực, trong khi các bên mua ở châu Á và châu Âu phải chật vật ứng phó với tình trạng thiếu hụt nguồn cung. Đây là một cuộc khủng hoảng cung cầu dầu mang tính cấu trúc: nguồn cung dư thừa ở một cực, nhu cầu khan hiếm ở cực còn lại, và giữa hai cực là bức tường chi phí vận tải biển ngày càng cao.
Cú sốc vận tải biển từ Trung Đông và “nút thắt” chi phí
Nguyên nhân sâu xa khiến dầu thô nặng Châu Mỹ bị mắc kẹt không phải là thiếu người mua, mà là cú sốc chi phí vận tải biển bắt nguồn từ khủng hoảng Trung Đông. Cuộc khủng hoảng ở khu vực này đã đẩy giá cước vận chuyển dầu mỏ bằng tàu chở dầu lên mức cao và tạo ra tình trạng thiếu tàu, khiến thị trường dầu thô nặng ở Bắc và Nam Mỹ rơi vào dư cung, trong khi châu Á và châu Âu vật lộn với thiếu hụt.
Các nhà sản xuất Trung Đông gia tăng hoạt động chuyển dầu từ tàu sang tàu bên ngoài eo biển Hormuz, sử dụng tàu nhỏ hơn đưa dầu qua khu vực nhạy cảm này trước khi chuyển sang các siêu tàu ở Vịnh Oman. Hoạt động trung chuyển kéo dài khiến nhiều tàu bị giữ lại, làm giảm nguồn tàu sẵn có cho các tuyến khác. Như một chuyên gia năng lượng nhận định, doanh nghiệp “cần có tàu, nhưng giá thuê tàu đang tăng lên trong khi số lượng tàu sẵn có lại giảm xuống”.
Hệ quả là chi phí vận chuyển bằng đường biển trở thành rào cản chính cho xuất khẩu dầu Mỹ và các loại dầu thô nặng khác từ châu Mỹ. Mức cước vận tải cao khiến các nhà máy lọc dầu tại châu Âu và châu Á dè dặt hơn khi mua dầu từ châu Mỹ, làm gia tăng tình trạng mất cân đối cung cầu giữa các khu vực. Khi chi phí vận tải phình to, mọi lợi thế về giá của dầu thô nặng Châu Mỹ gần như bị xóa sạch.
Nhà máy lọc dầu Á – Âu thiếu nguyên liệu, Mỹ chạy hết công suất
Trong bối cảnh giá diesel tăng cao, dầu thô nặng – vốn cho sản lượng diesel cao hơn dầu nhẹ – lẽ ra phải được săn đón trên thị trường. Thế nhưng, nghịch lý là lượng dầu giá rẻ này lại bị ứ đọng tại châu Mỹ, thay vì chảy sang những nơi đang khát nhiên liệu. Các nhà máy lọc dầu ở châu Á và châu Âu, vốn được thiết kế để xử lý dầu thô nặng, đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung đúng loại dầu mà họ cần.
Ở phía bên kia, các nhà máy lọc dầu của Mỹ đã vận hành trung bình khoảng 93,5% công suất mỗi tuần từ đầu năm đến nay – mức cao nhất trong gần ba thập kỷ – để tận dụng giá diesel cao. Tuy nhiên, dù có khả năng xử lý dầu thô nặng, họ chỉ có thể chế biến loại dầu này tới một tỷ lệ nhất định trong tổng công suất. Điều đó nghĩa là nội địa Mỹ không thể hấp thụ hết lượng dầu thô nặng Châu Mỹ đang dư thừa.
Trong khi đó, xuất khẩu dầu Mỹ và dầu nặng từ Canada, Colombia, Ecuador bị kìm hãm bởi chi phí vận tải biển leo thang. Tình trạng dư thừa nguồn cung tại Bắc và Nam Mỹ đã tạo ra một sự mất cân đối bất thường trên thị trường dầu mỏ toàn cầu, khi bên sản xuất không đẩy được hàng đi, còn bên tiêu thụ lại thiếu nguyên liệu phù hợp.
Cơ hội, rủi ro và những gì có thể xảy ra tiếp theo
Sự mất cân bằng cung cầu hiện nay tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho thị trường dầu toàn cầu. Một mặt, dầu thô nặng Châu Mỹ bị ép giá tại nơi sản xuất, trong khi một số loại dầu khác như dầu Ural của Nga hay dầu Iran Light lại được giao dịch ở mức giá cao hơn, phản ánh sự phân mảnh của thị trường. Mặt khác, các nhà máy lọc dầu ở châu Á và châu Âu buộc phải chấp nhận chi phí cao hơn hoặc tìm nguồn dầu thay thế, làm gia tăng rủi ro biên lợi nhuận.
Đây cũng là phép thử cho khả năng thích ứng của chuỗi cung ứng năng lượng: ai kiểm soát được chi phí vận tải biển, người đó có lợi thế trong khủng hoảng cung cầu dầu. Nếu nhiều tàu tiếp tục bị giữ trong hoạt động trung chuyển dầu tại Trung Đông, cước vận tải có thể duy trì ở mức cao, tiếp tục cản trở thương mại dầu thô giữa các châu lục và làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt dầu diesel kéo dài.
Kết cục của câu chuyện này sẽ định hình lại dòng chảy dầu thô nặng trong nhiều năm tới. Nếu chi phí vận tải biển không hạ nhiệt, thị trường sẽ phải tái cấu trúc: từ việc đa dạng hóa tuyến đường, đội tàu, đến điều chỉnh chiến lược xuất khẩu dầu Mỹ và các nước châu Mỹ khác. Ngược lại, nếu nút thắt vận tải được tháo gỡ, lượng dầu thô nặng đang bị mắc kẹt có thể nhanh chóng giải phóng, giúp hạ nhiệt khủng hoảng cung cầu dầu và đưa thị trường về trạng thái cân bằng hơn.
