Chuyển đổi số ngành Tài chính: từ dịch vụ trực tuyến đến vận hành thông minh
Chuyển đổi số ngành Tài chính là quá trình tái kiến tạo cách nhà nước quản lý ngân sách, thuế, hải quan, kho bạc và các hoạt động tài chính công, bằng việc số hóa quy trình, xây dựng cơ sở dữ liệu tài chính, kết nối hệ thống và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nâng cao chất lượng quản trị, dự báo tài chính công và phục vụ người dân, doanh nghiệp hiệu quả hơn. Trung tâm của cuộc chuyển đổi hiện nay không còn là cổng dịch vụ công hay hệ thống phần mềm, mà là dữ liệu và AI vận hành thông minh. Quan trọng hơn, câu chuyện không còn dừng ở việc “có hệ thống số” mà là “quản trị dữ liệu tài chính” như một nguồn lực chiến lược. Gần 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện đã được cung cấp trực tuyến toàn trình cho người dân và doanh nghiệp, nhưng đây mới chỉ là tầng bề mặt. Đằng sau lớp giao diện là áp lực phải biến dữ liệu thành hạ tầng mềm của nền kinh tế, tạo nền tảng cho quyết định chính sách dựa trên phân tích và dự báo thay vì cảm tính.
Dữ liệu như hạ tầng mềm và mục tiêu 100% kết nối đến năm 2030
Nếu hạ tầng cứng của nền kinh tế là đường sá, cảng biển thì dữ liệu đang trở thành hạ tầng mềm quyết định tốc độ và chất lượng vận hành. Đại diện cơ quan công an nhận xét hầu hết hoạt động kinh tế ngày nay phụ thuộc vào chất lượng, khả năng kết nối và năng lực khai thác dữ liệu. Ngành Tài chính đi trước khi xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính đạt tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống”, đồng bộ thời gian thực với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Theo Chiến lược Chuyển đổi số được phê duyệt, mục tiêu là đến năm 2030, 100% cơ sở dữ liệu chuyên ngành được tạo lập, cập nhật, khai thác, kết nối, chia sẻ và tích hợp vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính. Đây là tham vọng mang tính cấu trúc: dữ liệu không chỉ để lưu trữ và báo cáo, mà trở thành đầu vào cho hệ thống phân tích, dự báo, hoạch định chính sách và ra quyết định trong quản trị dữ liệu tài chính. Nếu không đạt được mức độ kết nối này, mọi lời hứa về AI vận hành thông minh sẽ chỉ là khẩu hiệu.
Bốn cuộc chuyển đổi lớn: từ số hóa sang dữ liệu và AI vận hành thông minh
Phát biểu tại hội thảo Tài chính số, lãnh đạo cơ quan công nghệ thông tin của ngành Tài chính thẳng thắn thừa nhận: giai đoạn trước chủ yếu tập trung số hóa quy trình, xây dựng hạ tầng hệ thống và đưa dịch vụ lên môi trường số. Từ nay, áp lực là phải tiến một bước dài: lấy dữ liệu làm nguồn lực cốt lõi, kết nối và chia sẻ làm phương thức vận hành, AI và công nghệ số làm công cụ, hiệu quả quản trị và chất lượng phục vụ làm thước đo. Định hướng này được cụ thể hóa thành bốn cuộc chuyển đổi lớn: từ số hóa đơn thuần sang quản trị dựa trên dữ liệu; từ ứng dụng AI đơn lẻ sang xây dựng năng lực AI toàn ngành; từ hệ thống riêng lẻ sang hệ sinh thái tài chính số kết nối, liên thông; và từ tư duy “an toàn đi sau” sang nguyên tắc “an toàn ngay từ thiết kế”. Đây không phải những khẩu hiệu kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy quản lý. Khi dữ liệu trở thành tài sản chiến lược, thì an toàn, kiểm soát rủi ro và khả năng giải trình cũng phải được thiết kế ngay từ đầu, tránh để “đổi mới đi trước, an toàn chạy theo”.
Lộ trình 2026-2030: từ nền tảng số đến AI First trong tài chính công
Chiến lược của Bộ Tài chính không dừng ở việc nêu mục tiêu mà đưa ra lộ trình rõ ràng cho giai đoạn 2026-2030. Hai năm 2026-2027 được xem là thời kỳ chuẩn hóa, số hóa toàn trình và hình thành các năng lực dùng chung, đồng thời xây dựng và ban hành khung quản trị AI của ngành, đưa các công cụ quản trị AI vào thực tế và bắt đầu dùng AI hỗ trợ các quy trình nghiệp vụ lõi để nâng cao năng suất lao động. Giai đoạn 2028-2029, trọng tâm là chuẩn hóa và mở rộng ứng dụng AI trong các nghiệp vụ cốt lõi như thuế, hải quan, kho bạc và đấu thầu quốc gia, từng bước biến AI thành công cụ hỗ trợ thường xuyên trong nghiệp vụ. Đến năm 2030, mục tiêu là vận hành AI có kiểm soát trên quy mô toàn ngành, hướng tới mô hình “AI First” trong quản lý tài chính công. Việc ứng dụng AI, phân tích dữ liệu lớn và điện toán đám mây được kỳ vọng nâng cao năng lực xử lý dữ liệu, nhận diện rủi ro và chất lượng dự báo tài chính công. Nhưng muốn AI vận hành thông minh, dữ liệu phải đạt mức trưởng thành cao: 100% cơ sở dữ liệu cấp độ 4, 90% cấp độ 5 trong quản trị dữ liệu.
Tác động tới người dân, doanh nghiệp và bài toán kết nối liên ngành
Điểm đáng bàn là mọi tham vọng hệ sinh thái tài chính số sẽ vô nghĩa nếu người dân, doanh nghiệp không cảm nhận được thay đổi. Hiện nay, gần 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện đã thành dịch vụ công trực tuyến toàn trình, người dùng được định danh, xác thực thông suốt bằng VNeID, giảm giấy tờ và hạn chế việc phải cung cấp lại thông tin. Theo lãnh đạo ngành, hiệu quả chuyển đổi số phải thể hiện bằng việc rút ngắn thời gian, giảm chi phí, tăng khả năng tái sử dụng dữ liệu và nâng cao chất lượng ra quyết định. Tuy nhiên, nghẽn lớn vẫn nằm ở khả năng kết nối dữ liệu, quy trình và nền tảng giữa các đơn vị trong ngành Tài chính, với các bộ, ngành, địa phương và từng bước với hệ sinh thái dịch vụ tài chính. Hội thảo Tài chính số nhấn mạnh xây dựng hệ sinh thái tài chính số thông minh, an toàn, kết nối và bền vững chính là chuyển từ các hệ thống riêng lẻ sang cấu trúc liên thông. Nếu không phá vỡ được các “ốc đảo dữ liệu”, ngành Tài chính sẽ khó mà biến kho dữ liệu khổng lồ thành năng lực vận hành thông minh bằng AI, và khó biến lời hứa về một hệ sinh thái tài chính số thông minh thành trải nghiệm thực cho người dùng.
