Một đề xuất, chưa phải quy định có hiệu lực
Kiểm tra chuyên ngành giáo dục theo dự thảo là hoạt động giám sát có thể tiến hành trực tiếp, trực tuyến, từ xa dựa trên dữ liệu điện tử hoặc kết hợp các cách thức này để phù hợp với nội dung và điều kiện kiểm tra. Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư quy định quy trình kiểm tra trong lĩnh vực giáo dục; vì vậy, đây là phương án được đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực.
Điểm đáng chú ý không nằm ở việc thay mọi cuộc kiểm tra bằng hình thức online, mà ở khả năng chọn cách làm phù hợp với từng trường hợp. Cách tiếp cận linh hoạt này có lý: kiểm tra trực tuyến có thể giảm việc đi lại và xáo trộn hoạt động của cơ sở giáo dục, nhưng chỉ có giá trị khi hồ sơ và hệ thống dữ liệu đủ để cơ quan chức năng đánh giá chính xác. Do đó, dự thảo cần được nhìn nhận như một quy trình dự kiến đang lấy ý kiến, không phải căn cứ để cho rằng cơ quan quản lý đã chuyển sang kiểm tra từ xa.
Dữ liệu điện tử quyết định khả năng kiểm tra từ xa
Theo dự thảo, kiểm tra trực tuyến và từ xa được ưu tiên với đơn vị có hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu và hồ sơ điện tử đầy đủ, chính xác, có thể khai thác và đáp ứng yêu cầu kiểm tra. Đây là điều kiện thực chất, không chỉ là yêu cầu có sẵn tài khoản hay tài liệu được lưu trên máy tính. Dữ liệu phải đủ tin cậy để đoàn kiểm tra đối chiếu nội dung cần xác minh.
Việc chọn phương thức còn căn cứ vào tính chất, nội dung, đối tượng, mức độ rủi ro và điều kiện thực tế. Nếu phát sinh trục trặc kỹ thuật, đơn vị không cung cấp hồ sơ hoặc không giải trình đầy đủ, trưởng đoàn kiểm tra sẽ báo cáo người ra quyết định để xem xét chuyển sang kiểm tra trực tiếp. Cơ chế này hợp lý vì giữ được sự linh hoạt mà không để hình thức trực tuyến trở thành điểm yếu khiến việc xác minh bị đình trệ.
Lịch kiểm tra và các trường hợp ngoại lệ
Để hạn chế ảnh hưởng đến tiến độ năm học và các kỳ thi, dự thảo đề xuất hạn chế bố trí kiểm tra vào tháng 1, tháng 5, tháng 6 và tháng 12. Tuy nhiên, giới hạn này không áp dụng khi kiểm tra kỳ thi, cuộc thi, khi có dấu hiệu vi phạm hoặc theo yêu cầu của người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền. Dự thảo cũng nêu việc kiểm tra có thể diễn ra ở các khâu của kỳ thi, cuộc thi đang được tổ chức.
Với kiểm tra thông thường, trưởng đoàn phải thông báo bằng văn bản chậm nhất 3 ngày làm việc trước ngày công bố quyết định, trừ trường hợp ngoại lệ theo quy định. Nếu làm việc trực tuyến hoặc từ xa dựa trên dữ liệu điện tử, thời gian và cách thức thực hiện phải được thông báo và thống nhất với đơn vị được kiểm tra. Những mốc này giúp cơ sở giáo dục có thời gian chuẩn bị, đồng thời đặt ra kỳ vọng rõ ràng về cách phối hợp.
Hiệu quả phụ thuộc vào tính minh bạch
Chuyển một phần kiểm tra giáo dục sang môi trường số có thể giảm gián đoạn, nhưng chỉ khi dữ liệu được quản lý tốt và yêu cầu kiểm tra rõ ràng. Nếu hồ sơ điện tử thiếu, không chính xác hoặc khó khai thác, kiểm tra trực tuyến sẽ không thay thế được việc làm rõ tại chỗ. Vì thế, dự thảo đặt ra một lối chuyển tiếp sang kiểm tra trực tiếp thay vì buộc mọi trường hợp phải theo một phương thức duy nhất.
Kết luận cần nhớ là Bộ GD&ĐT mới đề xuất một quy trình với nhiều lựa chọn, trong đó dữ liệu điện tử mở đường cho kiểm tra từ xa khi đáp ứng điều kiện. Đơn vị giáo dục nên theo dõi quá trình lấy ý kiến và chuẩn bị hồ sơ số đầy đủ, nhưng không nên xem các phương thức này là quy định bắt buộc đã áp dụng. Giá trị của dự thảo sẽ được quyết định bởi cách bảo đảm tính chính xác, khả năng giải trình và lựa chọn hình thức phù hợp với từng cuộc kiểm tra.
