Đoàn kết là điều kiện để ASEAN giữ vai trò trung tâm
ADMM-20 ASEAN là cuộc họp thường niên của các bộ trưởng quốc phòng thành viên, nơi khối phối hợp chính sách và xây dựng lòng tin trước những thách thức an ninh chung. Hội nghị khai mạc ngày 28/10/2026 tại Lapu-Lapu, trên đảo Cebu, dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro, với chủ đề “Cùng hướng tới tương lai chung”. Thông điệp chính trị của Cebu không nằm ở lời kêu gọi đoàn kết tự thân, mà ở câu hỏi khó hơn: liệu ASEAN có thể duy trì tiếng nói chung khi các thành viên bất đồng về những vấn đề sát sườn? Năm 2026 đánh dấu 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC), đồng thời là kỷ niệm 20 năm cơ chế ADMM. Những dấu mốc ấy tạo lý do để nhìn lại thành tựu, nhưng cũng đặt ra phép thử: một diễn đàn quốc phòng chỉ có ý nghĩa nếu biến đối thoại thành hợp tác có thể củng cố ổn định và mang lại lợi ích cho người dân.
Teodoro nhấn mạnh rằng khác biệt không được phép biến thành chia rẽ; đoàn kết giúp ASEAN bảo vệ vai trò trung tâm, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và nguyên tắc giải quyết tranh chấp hòa bình. Đây là lập trường cần thiết, nhưng không thể chỉ dừng ở nghi thức. Hợp tác quốc phòng ASEAN phải tạo lòng tin qua phối hợp thực chất, từ an ninh hàng hải đến bảo vệ hạ tầng trọng yếu dưới biển. Hai tuyên bố chung được thông qua tại hội nghị, lần lượt kỷ niệm 50 năm TAC và 20 năm thành lập ADMM, nhắc lại nền tảng chung của khối. Giá trị của chúng sẽ phụ thuộc vào việc các thành viên có dùng những nguyên tắc ấy để xử lý bất đồng hiện thời hay không.
Biển Đông và tranh chấp láng giềng phơi bày giới hạn đồng thuận
Biển Đông và tranh chấp giữa Thái Lan với Campuchia đều được đưa vào nội dung thảo luận, cho thấy hội nghị không né các điểm nóng nội khối lẫn khu vực. Philippines kêu gọi giải quyết vấn đề Biển Đông bằng biện pháp hòa bình và hợp pháp, đồng thời cảnh báo không để khác biệt làm suy yếu đoàn kết ASEAN. Thách thức nằm ở chỗ các nước không có cùng mức độ quan tâm hay cách tiếp cận đối với những tranh chấp liên quan đến chủ quyền và luật pháp quốc tế. Khi khối ưu tiên đồng thuận bằng mọi giá, tiếng nói chung có thể trở nên mờ nhạt; nhưng nếu thúc ép một lập trường mà các thành viên chưa sẵn sàng ủng hộ, đoàn kết cũng có nguy cơ tổn hại. ADMM-20 vì thế cần chứng minh rằng đối thoại có thể nêu thẳng bất đồng mà không biến chúng thành rạn nứt.
Tranh chấp Thái Lan–Campuchia càng cho thấy cái giá của việc để bất đồng kéo dài: hai bên có tranh chấp về vùng chồng lấn trên Vịnh Thái Lan và đường biên giới đất liền dài 800 km; bất đồng biên giới từng dẫn đến xung đột vũ trang năm 2025. Philippines nói sẽ thúc đẩy một giải pháp hòa bình, lâu dài, trong khi hai chính phủ đã đồng ý tham gia xây dựng vào tiến trình hòa giải. Điểm đáng chú ý không chỉ là nguy cơ leo thang, mà là khả năng một tranh chấp giữa hai thành viên buộc ASEAN chứng minh năng lực hỗ trợ đối thoại. Nếu khối chỉ kêu gọi kiềm chế mà thiếu các kênh hợp tác và tiếp nối, nguyên tắc giải quyết hòa bình sẽ khó tạo ra niềm tin.
Bộ Quy tắc ứng xử cần tạo ra tác dụng thực tế
Malaysia thúc đẩy sớm hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông, coi một thỏa thuận có ý nghĩa thực chất là công cụ củng cố lòng tin, hạn chế tính toán sai lầm và bảo vệ hòa bình. Lập luận ấy thuyết phục vì an ninh Biển Đông không thể chỉ dựa vào những tuyên bố chung: các bên cần kiềm chế, giải quyết tranh chấp hòa bình và tuân thủ luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Philippines, với vai trò chủ tịch ASEAN năm 2026, cũng đang thúc đẩy Bộ Quy tắc ứng xử với Trung Quốc. Tuy nhiên, hoàn tất văn bản không đồng nghĩa với bảo đảm ổn định. Bộ quy tắc chỉ đáng tin nếu có chuẩn mực rõ ràng, được tôn trọng và giúp ngăn hành động làm căng thẳng gia tăng. Nếu thiếu những yếu tố đó, tiến trình đàm phán có thể thành mục tiêu hình thức thay vì giải pháp.
Tại ADMM+ lần thứ 13 ở Cebu ngày 29/10, Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia Mohamed Khaled Nordin nhấn mạnh sự cần thiết của kiềm chế và giải quyết tranh chấp theo luật pháp quốc tế. Ông cũng cảnh báo rằng không quốc gia nào được lợi từ xung đột ở Biển Đông. Đây không chỉ là lời kêu gọi dành cho các bên tranh chấp; đó còn là lời nhắc ASEAN phải giữ vai trò trung tâm trong đối thoại với các đối tác, thay vì để cạnh tranh chiến lược quyết định nghị trình khu vực. Đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử sẽ khó tránh bất đồng, nhưng trì hoãn vô thời hạn còn làm suy yếu lòng tin. Thước đo tiến triển vì thế không chỉ là thời điểm ký kết, mà là khả năng các bên kiềm chế và tránh tính toán sai lầm ngay trong lúc thương lượng.
Hợp tác quốc phòng phải chạm tới đời sống người dân
Các điểm nóng địa chính trị không phải rủi ro duy nhất được bàn tại Cebu. Philippines kêu gọi mở rộng hợp tác về an ninh lương thực và năng lượng khi xung đột trên thế giới làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Nguy cơ siêu El Niño cũng đặt thêm sức ép lên nguồn cung lương thực, nước, năng lượng và kết nối trong khu vực. Những vấn đề này cho thấy hợp tác quốc phòng không nên bị thu hẹp vào hoạt động quân sự: khủng hoảng chuỗi cung ứng hay thiên tai có thể tác động trực tiếp đến sinh kế và khả năng tiếp cận các nhu yếu phẩm của người dân. ADMM và ADMM+ đã thúc đẩy trao đổi về an ninh hàng hải, hạ tầng dưới biển và giao lưu giữa con người; nhiệm vụ tiếp theo là nối các lĩnh vực đó với năng lực ứng phó thực tế.
ADMM-20 tiếp tục đến ngày 29/10, song song với ADMM+ lần thứ 13, nơi các bộ trưởng thảo luận những quan ngại an ninh chung cùng các đối tác như Mỹ, Australia, Ấn Độ và Trung Quốc. Hội nghị cũng thống nhất các sáng kiến mới trong khuôn khổ ADMM, gồm chương trình trao đổi lãnh đạo trẻ, tăng liên kết giữa ADMM+ với đối thoại quốc phòng của Diễn đàn Khu vực ASEAN, cùng nội dung về khả năng chống chịu an ninh hàng hải trước công nghệ mới. Đây là những bước đi đáng khích lệ, nhưng số lượng sáng kiến không tự bảo đảm kết quả. Đoàn kết ASEAN sẽ được đánh giá qua việc khối duy trì được đối thoại khi bất đồng gay gắt, đồng thời biến cam kết hợp tác thành khả năng bảo vệ hòa bình và đời sống người dân.
