AI bước vào không gian pháp luật ASEAN: câu chuyện không còn mang tính thử nghiệm
Diễn đàn Pháp luật ASEAN với chủ đề ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng và thi hành pháp luật là cơ chế hợp tác khu vực, nơi các cơ quan pháp lý và tư pháp cùng thảo luận cách dùng AI để soạn thảo luật, tổ chức thi hành và hỗ trợ tiếp cận pháp luật, hướng tới một cộng đồng ASEAN đổi mới sáng tạo, tự cường và lấy người dân làm trung tâm. Sự kiện diễn ra trong hai ngày 18–19/8 tại Hà Nội, quy tụ nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, học giả, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế để nhận diện cơ hội, thách thức của ASEAN pháp luật AI và chia sẻ giải pháp thực tiễn trong kỷ nguyên số. Việc lựa chọn chủ đề này không phải là “thời thượng”, mà phản ánh áp lực thực tế: khu vực đang phải xử lý các vấn đề pháp lý mới phát sinh từ công nghệ số nhanh hơn nhiều so với tốc độ điều chỉnh của hệ thống luật hiện hành.
Vì sao ASEAN phải bắt tay xây dựng khung quản trị trí tuệ nhân tạo chung?
Bối cảnh ASEAN bước sang năm thứ hai triển khai Tầm nhìn Cộng đồng 2045 khiến câu chuyện khung quản trị trí tuệ nhân tạo không thể trì hoãn thêm: nếu mỗi nước tự đi một hướng, năng lực cạnh tranh khu vực sẽ bị xé lẻ, còn rủi ro pháp lý thì lan xuyên biên giới. Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, AI không có biên giới, trong khi pháp luật được hình thành từ các giá trị văn hóa và nhân bản; vì vậy, các cơ quan pháp luật và tư pháp phải tăng cường hợp tác quốc tế, tôn trọng khác biệt nhưng hướng tới giá trị chung. Nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI”, coi quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới và bảo vệ lợi ích công là nền tảng xây dựng pháp luật. Nếu ASEAN không sớm thống nhất nguyên tắc chung – AI lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy – khu vực sẽ bị động trước các chuẩn mực ngoài khối.
Ba định hướng Việt Nam đề xuất: tham vọng nâng năng lực số pháp lý của cả khu vực
Việt Nam không đến Diễn đàn để nói chung chung về AI xây dựng pháp luật, mà đưa ra ba định hướng hợp tác rất cụ thể cho ASEAN pháp luật AI. Thứ nhất, thúc đẩy xây dựng các nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp trên cơ sở lấy con người làm trung tâm, nhấn mạnh nguyên tắc “con người quyết định cuối cùng”, trách nhiệm cơ quan sử dụng và cơ chế kiểm soát chất lượng, minh bạch, giải trình. Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, coi AI là công cụ đi cùng toàn bộ vòng đời văn bản: từ nhận diện vấn đề chính sách đến theo dõi hiệu quả thi hành. Thứ ba, tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số, bởi nếu mỗi nước tự xây kho dữ liệu, tự đào tạo thì ASEAN khó hình thành năng lực chung đủ tầm để đối thoại với các đối tác toàn cầu.
Từ thí điểm đến hệ sinh thái: cách Việt Nam đang định nghĩa AI trong thực tiễn pháp luật
Quan điểm của Việt Nam khá rõ: AI phải phục vụ cả cơ quan nhà nước lẫn người dân, và chỉ bền vững nếu được nuôi dưỡng bằng hệ sinh thái dữ liệu pháp luật chuẩn hóa. Trong tham luận tại Diễn đàn, đại diện Bộ Tư pháp đề xuất xây dựng nguyên tắc thống nhất, xác định rõ phạm vi ứng dụng, trách nhiệm cơ quan sử dụng và cơ chế kiểm soát chất lượng khi dùng AI trong hoạt động pháp luật. Một hướng đi chiến lược là phát triển Trợ lý AI chuyên ngành pháp luật, được huấn luyện trên dữ liệu pháp luật chính thống Việt Nam, để hỗ trợ nghiên cứu, soạn thảo, rà soát, pháp điển hóa, kiểm tra văn bản và tổng hợp ý kiến góp ý. Ở cấp ứng dụng, hệ thống FPT AI Agents đang tiếp nhận hàng nghìn lượt câu hỏi mỗi tháng trên cổng điện tử Bộ Tài chính, và cả qua chế độ thoại, giúp người dân tra cứu quy định tài chính, chính sách thuế thuận tiện hơn. Đây là minh chứng sống cho tác động thực tế của AI đối với khả năng tiếp cận pháp luật.
Từ hợp tác khu vực pháp lý đến khung chung ASEAN về AI: bước đi cần quyết tâm chính trị
Diễn đàn lần này không chỉ dừng lại ở trao đổi lý thuyết; các đại biểu thống nhất coi đây là cơ chế hợp tác khu vực pháp lý thiết thực, giúp cơ quan pháp luật và tư pháp chia sẻ thực tiễn tốt và phối hợp trước các vấn đề mới từ công nghệ số và AI. Theo đại diện Vụ Hợp tác quốc tế Bộ Tư pháp, Việt Nam đang bàn với các nước ASEAN để sau Diễn đàn phát triển thành sáng kiến tăng cường ứng dụng AI trong xây dựng và thực thi pháp luật ở khu vực, đồng thời tiến tới xây dựng khuôn khổ pháp lý chung của ASEAN về AI, tương tự mô hình luật chung về AI của một số khối như EU. Nếu sáng kiến này thành hiện thực, ASEAN sẽ có tiếng nói riêng về khung quản trị trí tuệ nhân tạo, thay vì đi sau và phụ thuộc các chuẩn mực từ bên ngoài. Câu hỏi không còn là “có nên làm hay không”, mà là các nước có đủ ý chí chính trị để chấp nhận hài hòa khác biệt, đặt lợi ích chung của người dân ASEAN lên trên sự tiện lợi của từng hệ thống luật riêng lẻ.
