Công nghệ lượng tử Việt Nam: định nghĩa lại xuất phát điểm
Hệ sinh thái công nghệ lượng tử Việt Nam là tập hợp các chính sách chiến lược, hạ tầng số, phòng thí nghiệm ảo lượng tử, mạng lưới nghiên cứu lượng tử và doanh nghiệp công nghệ, được xây dựng để đào tạo nhân lực, phát triển sản phẩm và tham gia sâu vào chuỗi giá trị lượng tử toàn cầu. Nói cách khác, đây là nỗ lực có chủ đích để chuyển từ vị thế người theo sau về nghiên cứu sang người đồng kiến tạo chuẩn mực ứng dụng trong một lĩnh vực công nghệ mới. Trong bức tranh đó, Việt Nam không chờ có siêu máy tính lượng tử mới nhập cuộc, mà chọn bước đi thực tế: làm mạnh toán học, kích hoạt mạng lưới chuyên gia, đầu tư hạ tầng mô phỏng và mở rộng kết nối quốc tế. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì nó chấp nhận xuất phát từ “phòng thí nghiệm ảo”, nhưng đặt mục tiêu về đích ở “mạng lưới toàn cầu”.
Hải Phòng và VQLab: phòng thí nghiệm ảo lượng tử như hạ tầng khởi động
Khi chi phí xây dựng phòng thí nghiệm vật lý lượng tử có thể lên tới hàng triệu đô và vượt quá khả năng của nhiều trường đại học, Hải Phòng đã chọn một lối đi thẳng vào bài toán hạ tầng: triển khai phòng thí nghiệm ảo lượng tử VQLab trên cụm máy chủ riêng và mở cửa cho giới học thuật trong thành phố. Chiều 13/8, Sở Khoa học và Công nghệ Hải Phòng phối hợp với Quantum Data JSC tổ chức lễ bàn giao quyền truy cập VQLab cho bốn trường: Đại học Hải Phòng, Đại học Hàng hải Việt Nam, Đại học Hải Dương và Đại học Thành Đông. Đây không chỉ là hoạt động kỹ thuật, mà là tín hiệu chính trị: thành phố coi công nghệ lượng tử Việt Nam là năng lực cần chuẩn bị từ bây giờ, bằng việc đưa công cụ thực hành đến ngay tay giảng viên và sinh viên thay vì giữ nó trong phạm vi vài nhóm nghiên cứu.
VQLab được thiết kế để cho phép mô phỏng và thực hành ở mức phần cứng lượng tử, trên một lõi mô phỏng thống nhất bao trùm 13 lĩnh vực công nghệ cốt lõi phục vụ đào tạo chuyên sâu và nghiên cứu. Các phân hệ như truyền khóa lượng tử (QKD), sinh số ngẫu nhiên lượng tử (QRNG), cảm biến lượng tử hay mạch quang tích hợp đều được chạy trên hạ tầng trung tâm dữ liệu của Sở Khoa học và Công nghệ Hải Phòng. Quan trọng hơn, hệ thống dùng trình duyệt web và không cần máy cấu hình cao, khiến phòng thí nghiệm lượng tử không còn là “đặc quyền” của vài khoa Vật lý có thiết bị đắt đỏ, mà trở thành hạ tầng dùng chung cho các ngành Công nghệ thông tin, Điện tử – Viễn thông, Toán, Kỹ thuật. Đây là cách tiếp cận dân chủ hóa thực hành lượng tử: giảm rào cản thiết bị, tăng cơ hội tiếp cận.
Từ mô phỏng đến nghiên cứu lượng tử: VQLab như dây chuyền đào tạo
Nếu coi chuỗi giá trị lượng tử bắt đầu từ kiến thức cơ bản, đi qua mô phỏng, thực hành, nghiên cứu và kết thúc ở ứng dụng, VQLab được thiết kế để đi đủ các mắt xích đó trong môi trường số. Thư viện tài liệu đi kèm gồm tám bộ giáo trình song ngữ, cùng kiến trúc quản lý đa đơn vị cho phép giảng viên tạo lớp, giao bài theo thông số kỹ thuật và quản lý tiến độ người học. Sau lễ bàn giao, bốn trường được yêu cầu chủ động dùng tài khoản quản trị, cấp quyền cho giảng viên – sinh viên và tích hợp nội dung thực hành VQLab vào các môn học phù hợp, từ Công nghệ thông tin đến Vật lý. Nếu triển khai trọn vẹn, hệ thống có thể hình thành “chuỗi từ học lý thuyết – mô phỏng – thực hành – nghiên cứu – ứng dụng” ngay trong trường đại học. Đây không chỉ là công cụ giảng dạy, mà là bệ phóng cho đồ án, luận văn, đề tài nghiên cứu lượng tử lan rộng ra ngoài vài nhóm chuyên sâu.
Trong thực tế, rào cản lớn nhất với sinh viên không phải chỉ là độ khó của khái niệm qubit, mạch lượng tử hay truyền khóa lượng tử, mà là thiếu điều kiện thực hành. Nếu chỉ đọc sách, những khái niệm này vẫn ở dạng trừu tượng; còn với VQLab, người học có thể chạy thử mạch, quan sát kết quả và dần xây kỹ năng giải bài toán kỹ thuật. Khả năng truy cập qua trình duyệt giúp họ tự luyện tập ngoài giờ lên lớp, thử nhiều cách tiếp cận trước khi đối mặt với bài toán phức tạp. Đó là lý do một sinh viên kỹ thuật như Lê Tuấn Hoàng nhìn VQLab như điểm khởi đầu cho câu lạc bộ nghiên cứu lượng tử, dự án liên ngành kết hợp IT, điện tử, vật lý, toán. Về mặt phát triển nhân lực, phòng thí nghiệm ảo đưa công nghệ lượng tử ra khỏi phạm vi “phòng kín” của các nhóm nghiên cứu, mở rộng cơ hội cho cả thế hệ sinh viên mới.
Hội nghị lượng tử châu Á: kết nối Việt Nam với mạng lưới toàn cầu
Nếu Hải Phòng giải bài toán hạ tầng thực hành, thì Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) giải bài toán kết nối hệ sinh thái: đưa Việt Nam vào bản đồ hội nghị lượng tử châu Á. Ngày 14/8, NIC tổ chức lễ phát động Vietnam - Asia Quantum Summit 2026, hướng tới sự kiện chính vào tháng 11 với trọng tâm đối thoại chính sách, kết nối đầu tư, chuyển giao công nghệ và trình diễn giải pháp thực tế. Điểm đáng chú ý là bối cảnh: công nghệ lượng tử toàn cầu đang chuyển từ nghiên cứu sang ứng dụng, trong khi trong nước, Nghị quyết 57-NQ/TW và Quyết định 21/2026/QĐ-TTg đã xếp lượng tử vào nhóm công nghệ chiến lược quốc gia. Nói thẳng, nếu Việt Nam không nhập cuộc ngay giai đoạn định hình, thì sau này sẽ chỉ có thể mua sản phẩm, chứ khó chen chân vào chuỗi giá trị lượng tử.
Phó Giám đốc NIC, ông Võ Xuân Hoài, nhấn mạnh cuộc đua lượng tử hiện nay là cạnh tranh về hạ tầng tính toán, nhân lực và giá trị kinh tế, không còn giới hạn trong phòng thí nghiệm. Vietnam - Asia Quantum Summit được định vị như điểm nối thực chất giữa châu Á và thế giới: đưa nguồn lực, công nghệ, tri thức quốc tế vào trong nước, đồng thời đưa nhân lực, nghiên cứu, doanh nghiệp và bài toán ứng dụng của Việt Nam ra tham gia sâu hơn vào mạng lưới lượng tử toàn cầu. Theo đánh giá của đại diện JV Quantum (Tập đoàn Rosatom, Nga) và CAS Cold Atom (Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc), khu vực châu Á đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong mạng lưới này. Đặt Việt Nam vào vai “hub” khu vực không phải là khẩu hiệu, mà là chiến lược để nước ta chen chân vào chuỗi giá trị lượng tử bằng thế mạnh địa chính trị và mạng lưới đối tác.
Điều kiện thuận lợi và bài toán chiến lược cho hệ sinh thái lượng tử
Nhìn tổng thể, Việt Nam đang sở hữu một bộ điều kiện thuận lợi hiếm thấy cho công nghệ lượng tử Việt Nam: khung pháp lý xếp lượng tử vào nhóm công nghệ chiến lược, những doanh nghiệp lớn như FPT, Viettel, Phenikaa cùng các đại học hàng đầu đã bắt đầu triển khai nghiên cứu, đào tạo, và một mạng lưới Đổi mới sáng tạo và Chuyên gia Công nghệ Lượng tử Việt Nam (VNQuantum) đã vận hành được một năm. Cộng với năng lực toán học và mạng lưới chuyên gia trong nước, đây là nền tảng để bước vào chuỗi giá trị lượng tử không chỉ ở khâu người dùng, mà ở khâu đồng phát triển giải pháp. Tuy nhiên, điều kiện thuận lợi không tự động thành lợi thế cạnh tranh. Câu hỏi không phải là “Việt Nam có tiềm năng không?” mà là “Việt Nam sẽ tổ chức thực thi như thế nào?”.
Câu trả lời bước đầu đã lộ diện: dùng phòng thí nghiệm ảo lượng tử làm hạ tầng khởi động nhân lực, dùng hội nghị lượng tử châu Á làm kênh kết nối chính sách – vốn – công nghệ, và dùng mạng lưới chuyên gia làm xương sống tri thức. Từ đó, chiến lược hợp lý là: mở rộng mô hình VQLab ra nhiều địa phương, đưa nội dung mô phỏng vào chuẩn chương trình, đồng thời gắn kết mạnh hơn giữa VNQuantum, doanh nghiệp và các trường để những đồ án, luận văn, đề tài nghiên cứu lượng tử chuyển hóa thành thử nghiệm ứng dụng. Việt Nam sẽ không có lợi thế “đi trước về thiết bị”, nhưng có thể đi trước ở cách tổ chức hạ tầng ảo, mạng lưới và chuỗi giá trị lượng tử. Nếu làm được, việc xuất phát từ phòng thí nghiệm ảo hôm nay sẽ không phải là bất lợi, mà là bằng chứng cho một chiến lược bước nhỏ nhưng đi đúng hướng.
