Giáo dục thực chất là gì và vì sao điểm số không đủ
Giáo dục thực chất là quá trình học tập và nuôi dạy con em hướng tới sự tiến bộ nội tại, năng lực và nhân cách của người học, trong đó điểm số chỉ là một chỉ báo phụ, còn giá trị chính nằm ở việc học sinh hiểu biết sâu, biết tư duy độc lập, biết hợp tác, biết sống tử tế và thích nghi với đời sống chứ không chạy theo thành tích bề nổi. Liên quan tới bệnh thành tích, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh rằng khi xã hội và gia đình quá kỳ vọng vào điểm số, sẽ khó có giáo dục thực chất. Nói cách khác, chính sự ám ảnh với con số trên bảng điểm đang bóp nghẹt mọi nỗ lực đổi mới, biến lớp học thành nơi luyện thi thay vì nơi học sinh phát triển toàn diện. Nếu phụ huynh không thay đổi, mọi chính sách tốt đẹp của ngành sẽ khó phát huy tác dụng.
Bối cảnh: Ngành giáo dục chuyển hướng, gia đình có theo kịp?
Những cảnh báo của Bộ trưởng không xuất hiện trong khoảng trống. Trước thềm năm học mới 2026-2027, ông được phỏng vấn về các định hướng nâng cao chất lượng dạy học, trong đó nổi bật là yêu cầu "học thật, thi thật, nhân tài thật". Cùng thời gian, ông Hoàng Minh Sơn tham dự một hội thảo trực tiếp kết hợp trực tuyến, kết nối tới khu vực Tây Nguyên và phía Nam để bàn về các vấn đề cốt lõi của ngành. Ngành giáo dục đang xây dựng một chương trình và bộ sách giáo khoa thống nhất, miễn học phí ở nhiều nơi, hỗ trợ ăn trưa, dạy hai buổi mỗi ngày, thậm chí có địa phương đi trước trong việc miễn phí sách giáo khoa. Đây là những nỗ lực nhằm dịch chuyển khỏi tư duy chạy theo điểm, chuyển sang chăm lo điều kiện học tập và sự tiến bộ thực sự của học sinh, nhưng nếu gia đình vẫn chỉ nhìn vào bảng điểm, cuộc cải cách sẽ bị kìm hãm.
Áp lực thi cử, bệnh thành tích và cái giá phải trả
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ ra rằng áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm không chỉ xuất phát từ tâm lý phụ huynh mà còn từ sự mất cân đối hệ thống: ở đô thị lớn, dân số tăng nhanh nhưng trường lớp và không gian học tập tốt lại không đủ, dẫn đến cạnh tranh gay gắt để có chỗ học. Khi cơ hội vào lớp 10 công lập bị hạn chế, kỳ vọng vào điểm số càng bị đẩy cao, khiến học sinh lao vào luyện đề, học thêm và thậm chí đối mặt nguy cơ gian lận. "Với cách tiếp cận mới, số học sinh vào lớp 10 năm ngoái đã tăng 24% so với năm trước" – đây là một minh chứng cho nỗ lực giảm áp lực thông qua tăng năng lực hệ thống chứ không ép học trò phải đạt điểm quá cao. Tuy vậy, nếu gia đình vẫn coi điểm là tấm vé duy nhất của con, những thay đổi cấu trúc này khó cứu được tinh thần lẫn động lực học tập của trẻ.
Khi phụ huynh đổi cách nuôi dạy: từ điểm số sang phát triển toàn diện
Thông điệp mạnh nhất của Bộ trưởng hướng thẳng về gia đình: kỳ vọng phải hướng tới sự tiến bộ, phát triển toàn diện của con em, chứ không nên chỉ đặt vào điểm số để các em đua với bạn bè hay đáp ứng mong đợi của phụ huynh. Muốn nuôi dạy con em theo hướng giáo dục thực chất, phụ huynh cần nhìn rộng hơn bảng điểm: con có tiến bộ về khả năng tự học không, có biết hợp tác và chia sẻ, có giữ được sức khỏe tinh thần, có tìm thấy hứng thú dài hạn trong một lĩnh vực nào đó? Đáng chú ý, Bộ GD-ĐT đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục cho từng địa phương và đại học, nhằm phản ánh đúng chất lượng và điều kiện bảo đảm chứ không chỉ thành tích số liệu. Khi hệ thống đánh giá bắt đầu coi trọng chất lượng, phụ huynh cũng nên cập nhật tiêu chí thành công học tập của riêng mình, nếu không sẽ tiếp tục gây áp lực lệch lạc lên con.
Từ chính sách đến từng gia đình: cơ hội tạo bước ngoặt
Ở cấp hệ thống, nhiều bước đi cho thấy giáo dục đang nỗ lực hướng tới bản chất: 108 trường khu vực biên giới được đưa vào sử dụng giúp học sinh vùng khó có môi trường học tập tốt hơn; hơn 40.000 sinh viên thuộc các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược sẽ được hưởng học bổng, hỗ trợ tài chính để chuyên tâm vào học; một nền tảng giáo dục thông minh quốc gia đang được xây dựng và thí điểm với sự tham gia của các trường đại học và đối tác quốc tế, bám theo một nghị quyết về đột phá giáo dục. Theo một nghị định của Chính phủ, từ năm học 2029-2030, toàn bộ học sinh sẽ được miễn phí sách giáo khoa. Những thay đổi này tạo nền vững cho giáo dục thực chất; phần còn lại phụ thuộc vào việc xã hội và từng gia đình có dám bước ra khỏi ám ảnh điểm số, coi trọng sự tiến bộ sâu bên trong và phát triển toàn diện của con trẻ hay không. Nếu chúng ta không đổi, con cái sẽ tiếp tục trở thành nạn nhân của bảng điểm thay vì người hưởng lợi từ giáo dục.
