Bộ sách giáo khoa mới: Từ kế hoạch thống nhất đến yêu cầu gắn với đời sống
Bộ sách giáo khoa mới là bộ sách được Bộ Giáo dục và Đào tạo giao Vụ Giáo dục Phổ thông rà soát, kế thừa và chỉnh sửa từ sách hiện hành, nhằm hoàn thiện một hệ thống sách giáo khoa lớp 1-12 sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028-2029, với trọng tâm là kiến thức liên thông, ổn định và nội dung gắn với đời sống để phục vụ việc dạy – học và thi cử của học sinh ở mọi vùng miền. Điểm mấu chốt của kế hoạch chuẩn bị bộ sách là: không xây mới từ đầu mà kế thừa nền tảng cũ, đồng thời sửa những gì chưa phù hợp. Đây là lựa chọn thực dụng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rất cao về chất lượng chỉnh sửa. Nếu việc rà soát chỉ dừng ở mức kỹ thuật, bỏ qua những băn khoăn lâu nay về giáo dục thực tế, bộ sách giáo khoa mới khó đáp ứng được làn sóng kỳ vọng đang đến từ cả phụ huynh, học sinh lẫn giáo viên. Nói cách khác, thời điểm này không chỉ là “chuẩn bị bộ sách”, mà là cơ hội để đặt lại chuẩn mực nội dung gắn với đời sống trong trường học.
Kỳ vọng của phụ huynh và học sinh: Kiến thức liền mạch, dùng được trong cuộc sống
Nếu phải tóm gọn kỳ vọng phụ huynh và học sinh, đó là: sách giáo khoa mới phải giúp các em hiểu rõ bản chất vấn đề và biết vận dụng vào thực tế, thay vì chỉ học thuộc lòng. Học sinh như Chu Phạm Quỳnh Anh mong hệ thống bài học được sắp xếp rõ ràng, liên kết giữa các cấp học để không bị bỡ ngỡ khi chuyển lớp, và để nắm chắc kiến thức cơ bản phục vụ các kỳ thi chuyển cấp. Đỗ Tuấn Đạt cũng nhấn mạnh nhu cầu những nội dung gắn với đời sống và các vấn đề đang diễn ra trong xã hội, để việc học không chỉ xoay quanh ghi nhớ làm bài kiểm tra. Ở góc nhìn phụ huynh, anh Chu Đình Hải kỳ vọng bộ sách giáo khoa mới chú ý đến đặc điểm tâm lý từng độ tuổi, đồng thời lồng ghép nội dung về ứng xử, tình huống đời sống để học sinh hiểu bản thân và biết xử lý phù hợp. Quan trọng hơn, anh mong kiến thức "vừa giúp học sinh có nền tảng, vừa có thể vận dụng vào thực tế". Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng một bộ sách giáo khoa mới sẽ vô nghĩa nếu nội dung không gắn với đời sống, không tạo ra năng lực sử dụng kiến thức ngoài lớp học.
Tiếng nói giáo viên: Đòi hỏi nội dung phù hợp, ổn định và bao quát mọi vùng miền
Giáo viên là người trực tiếp dùng sách giáo khoa mới, nên kỳ vọng của họ tập trung vào tính phù hợp, ổn định và khả năng bao quát điều kiện dạy học ở nhiều vùng miền. Cô Đinh Thị Hậu cho rằng việc lựa chọn ngữ liệu – nhất là văn bản môn Ngữ văn – phải cân nhắc kỹ, chú trọng giá trị giáo dục và mức độ phù hợp với học sinh hiện nay, tránh những văn bản gây nhiều ý kiến trái chiều. Đồng thời, bộ sách giáo khoa mới phải hỗ trợ mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực chứ không chỉ cung cấp thông tin. Một điểm nhấn quan trọng là yêu cầu ổn định. Theo cô Hậu, khi một chương trình và bộ sách được triển khai, giáo viên cần thời gian để tiếp cận, đánh giá và điều chỉnh; sự ổn định giúp họ đầu tư sâu hơn cho chuyên môn và phương pháp giảng dạy. Từ vùng cao Lào Cai, cô Nguyễn Thị Thủy nhấn mạnh bộ sách phải phù hợp với điều kiện học tập của học sinh mọi vùng miền, nhất là vùng đồng bào dân tộc; sử dụng thống nhất một bộ sách sẽ giúp phụ huynh, học sinh thuận lợi hơn khi mua sách và góp phần giảm chi phí. Nếu nội dung không gần gũi với đời sống của từng địa phương, tính thống nhất toàn quốc sẽ biến thành rào cản thay vì bảo đảm bình đẳng.
Cân bằng lý thuyết – thực hành: Thước đo thật cho chất lượng sách giáo khoa mới
Học sinh và giáo viên đều đang nói cùng một điều: nội dung gắn với đời sống phải trở thành nguyên tắc trọng tâm khi xây dựng sách giáo khoa mới. Đỗ Tuấn Đạt chỉ ra rằng, khi các môn học có thêm nội dung gần gũi với cuộc sống, học sinh sẽ hiểu "những điều được học có thể dùng vào đâu", nhờ đó việc học không chỉ xoay quanh việc ghi nhớ cho bài kiểm tra. Từ lớp học vùng cao, cô Nguyễn Thị Thủy thấy rõ những bài học gắn với đời sống khiến học sinh hứng thú, chủ động hơn; nếu tăng cơ hội thực hành, vận dụng kiến thức vào tình huống gần gũi, việc học sẽ nhẹ nhàng, giảm áp lực. Điều này đặt ra thước đo thực chất cho bộ sách giáo khoa mới: không phải số trang hay số chủ đề, mà là mức độ cân bằng giữa kiến thức lý thuyết và giáo dục thực tế. Nội dung phải đủ sâu để hình thành nền tảng, nhưng cũng đủ cụ thể để học sinh nhìn thấy đường đi từ bài học tới đời sống. Nếu nhóm biên soạn chỉ "điều chỉnh nhẹ" mà không tái cấu trúc nội dung theo yêu cầu này, kỳ vọng hiện nay sẽ nhanh chóng biến thành thất vọng lâu dài.
Kết luận: Bộ sách thống nhất chỉ có ý nghĩa khi thống nhất trên nền đời sống
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo chuẩn bị hoàn thành bộ sách giáo khoa mới sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029 là một bước ngoặt lớn, không chỉ về kỹ thuật biên soạn mà về quan niệm giáo dục. Phụ huynh muốn nội dung gắn với thực tế đời sống gia đình và xã hội, học sinh muốn bài học liền mạch, dùng được cho thi cử và cuộc sống, giáo viên muốn tài liệu ổn định, phù hợp với học sinh từ đồng bằng tới vùng cao. Tất cả đều gặp nhau ở yêu cầu: nội dung gắn với đời sống, cân bằng lý thuyết – thực hành, gắn với điều kiện địa phương. Một bộ sách thống nhất trên giấy sẽ không đủ; nó chỉ có ý nghĩa khi thống nhất trên nền những trải nghiệm sống đa dạng của học sinh cả nước. Bộ sách giáo khoa mới vì thế phải dũng cảm rời khỏi mô hình "học để thi" và tiến tới "học để sống". Nếu không làm được bước chuyển này, chúng ta sẽ tiếp tục thay sách, nhưng không thay được đời sống học đường.
