Một thị trường carbon chung cần nền tảng pháp lý chung
Thị trường carbon ASEAN là hệ thống các cơ chế và quy tắc cho phép đo lường, xác minh và trao đổi kết quả giảm phát thải giữa các chủ thể trong khu vực, dựa trên tiêu chuẩn minh bạch và trách nhiệm khí hậu có thể kiểm chứng. Vì thế, chuẩn hóa thị trường không thể chỉ là việc ghép nối các sàn giao dịch quốc gia: ASEAN cần thống nhất cách xác định đơn vị carbon, kiểm tra chất lượng tín chỉ và phân định trách nhiệm pháp lý. Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 (ACCC5 2026) do Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức ngày 30/10 tại TP.HCM đã đặt đúng trọng tâm này với chủ đề định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Gần 300 bản tóm tắt được gửi đến, trong đó 36 báo cáo được chọn trình bày tại 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể.
Quy mô thảo luận cho thấy vấn đề không còn nằm riêng trong phạm vi chính sách môi trường. Khi thể chế phân tán và đơn vị carbon chưa có định danh pháp lý rõ ràng, doanh nghiệp khó biết tín chỉ nào được công nhận, còn nhà đầu tư khó đánh giá tính toàn vẹn của giao dịch. Một khung pháp luật carbon tiệm cận chuẩn mực quốc tế có thể tạo ngôn ngữ chung, nhưng phải đi cùng cơ chế giám sát và thực thi. Nếu thiếu các điều kiện ấy, “thị trường chung” có nguy cơ chỉ là nhãn gọi cho những hệ thống khác biệt, không giúp tăng niềm tin hay thanh khoản.

Luật khí hậu quốc tế phải chuyển thành trách nhiệm có thể thực thi
Luật khí hậu quốc tế có ý nghĩa với ASEAN không phải vì cung cấp một khuôn mẫu có thể sao chép nguyên trạng, mà vì nó giúp xác định nghĩa vụ tối thiểu và hướng đi chung cho quản trị khí hậu. Hội thảo xem xét các nghĩa vụ quốc gia trong bối cảnh những ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển năm 2024 và Tòa án Công lý Quốc tế năm 2025; trọng tâm là trách nhiệm bảo vệ môi trường biển, ứng phó nước biển dâng, bảo đảm quyền con người và quyền lợi của thế hệ tương lai. Đây là cách tiếp cận cần thiết: quy tắc giao dịch carbon không nên tách khỏi nghĩa vụ bảo vệ khí hậu rộng hơn, bởi giảm phát thải trên giấy không đủ nếu hệ sinh thái biển và cộng đồng ven biển tiếp tục chịu tổn thất.
Các ý kiến tư vấn quốc tế cũng tạo sức ép để từng nước biến cam kết thành quy định rõ ràng, có thể giám sát và giải trình. Với thị trường carbon, điều đó đòi hỏi minh bạch về cách đo lường phát thải, xác minh kết quả và ngăn tính trùng lặp tín chỉ. Với quản trị khí hậu nói chung, nó còn đặt ra câu hỏi ai chịu trách nhiệm khi chính sách làm suy giảm quyền lợi của người dân. Pháp luật quốc tế vì vậy nên là nền móng cho phối hợp khu vực, không phải tấm bình phong để trì hoãn hành động trong nước.

Công nhận lẫn nhau để giảm rủi ro, không hạ thấp chuẩn
Áp lực từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu khiến sự thiếu tương thích giữa các hệ thống trong ASEAN trở thành rủi ro thương mại cụ thể. Hội thảo bàn về cách ứng phó với cơ chế này và ghi nhận kiến nghị sớm xây dựng quy tắc khu vực bảo đảm tính minh bạch, toàn vẹn và thanh khoản cho thị trường carbon. Hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris, cùng cơ chế công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong nội khối, có thể hạn chế việc doanh nghiệp xuất khẩu phải chứng minh cùng một kết quả theo nhiều bộ quy tắc. Nhưng công nhận lẫn nhau chỉ đáng tin nếu các bên thống nhất phương pháp đo đạc, kiểm chứng và trách nhiệm khi phát hiện sai lệch; nếu không, nó có thể biến thành cuộc đua chấp nhận chuẩn thấp nhất.
Các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ bất công phân phối: doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng làng nghề truyền thống có thể chịu sức ép lớn khi phải đáp ứng tiêu chuẩn sinh thái của thị trường nhập khẩu. Nếu ASEAN chỉ tập trung vào tính linh hoạt cho dòng giao dịch, chi phí tuân thủ sẽ dồn lên những chủ thể ít nguồn lực nhất. Hợp tác khu vực cần gắn quy tắc carbon với hỗ trợ nâng cao năng lực, chuyển đổi sản xuất và bảo vệ sinh kế, thay vì chỉ giúp hàng hóa vượt qua rào cản thương mại.

Tiêu chuẩn xanh phải đi cùng công bằng xã hội
Biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu cư dân ven biển, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và tương lai các thế hệ sau. Bởi vậy, thước đo chuyển đổi xanh không thể chỉ là mức giảm phát thải; nó còn phải tính đến an toàn, cơ hội phát triển và khả năng chống chịu của cộng đồng. Tại ACCC5 2026, các nội dung được thảo luận mở rộng từ quản trị tín chỉ carbon và thương mại xanh đến công bằng khí hậu cho làng nghề, giải quyết tranh chấp, đầu tư bền vững, chuyển dịch năng lượng và quản trị chuỗi cung ứng tài nguyên chiến lược. Mối liên hệ ấy cần được thể hiện trong khung pháp luật carbon: quy tắc phải bảo đảm chất lượng môi trường, đồng thời ngăn lợi ích và gánh nặng chuyển đổi bị phân bổ lệch.
Điều này cũng quyết định tính bền vững của thị trường. Nếu cộng đồng dễ bị tổn thương không được tham vấn, hoặc doanh nghiệp nhỏ bị loại khỏi chuỗi cung ứng vì không đủ năng lực tuân thủ, chính sách giảm phát thải sẽ làm sâu thêm bất bình đẳng. Các đại biểu kỳ vọng ASEAN từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về biến đổi khí hậu, thực thi cam kết quốc tế hiệu quả hơn và cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường với quyền lợi chính đáng của người dân. Hướng tới COP31 tại Antalya, thách thức là biến kỳ vọng này thành hợp tác có quy tắc, hỗ trợ và cơ chế giám sát cụ thể.







