Từ khái niệm chính sách đến một thị trường đang hình thành
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế kinh tế cho phép doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, biến hoạt động giảm phát thải thành tài sản có thể giao dịch, định giá và tích hợp vào chiến lược kinh doanh, qua đó thúc đẩy tăng trưởng xanh thấp phát thải thay vì dựa vào mô hình tiêu hao nhiều năng lượng hóa thạch. Thị trường này không còn dừng ở văn bản chính sách. Sau giai đoạn xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, thị trường carbon Việt Nam đang bước vào giai đoạn vận hành thực tế, mở ra cơ hội biến hoạt động giảm phát thải thành giá trị kinh tế mới. Dấu mốc chính trị và kỹ thuật cho sự chuyển pha đó là ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.
Diễn đàn Carbon Việt Nam: Tín hiệu thị trường thay vì thông điệp chính trị
Ngày 14/8, Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, quy tụ khoảng 400 đại biểu từ cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp. Sự kiện này cho thấy thị trường carbon Việt Nam đã bước ra khỏi không gian thuần túy hành chính để trở thành chủ đề kinh tế mà giới tài chính và doanh nghiệp buộc phải quan tâm. Theo ban tổ chức, phát triển thị trường carbon là một trong những nhiệm vụ quan trọng góp phần thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Nói cách khác, câu hỏi bây giờ không phải là có xây dựng thị trường carbon hay không, mà là xây dựng như thế nào để nó trở thành công cụ kinh tế hữu hiệu cho giảm phát thải kinh tế và tái cấu trúc mô hình tăng trưởng.
Từ hạ tầng giao dịch đến giá trị kinh tế của hoạt động giảm phát thải
Sau khi sàn giao dịch carbon vận hành thí điểm tại HNX, thị trường carbon Việt Nam đang từng bước hình thành các cấu phần về giao dịch, đăng ký, lưu ký và thanh toán. Đây là bước đi cần thiết nhưng chưa đủ: không ai muốn tham gia một thị trường có đường ray mà chưa có đoàn tàu hàng hóa. Hàng hóa ở đây là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon với dữ liệu đo lường đáng tin cậy. Theo đại diện sàn, tổng khối lượng hạn ngạch đã đăng ký hiện đạt hơn 510 triệu tấn, trong đó hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch với tổng trị giá hơn 161 triệu đồng. Con số còn nhỏ, nhưng ý nghĩa nằm ở chỗ giảm phát thải kinh tế bắt đầu có giá trên sổ sách doanh nghiệp: một tấn CO₂e cắt giảm có thể trở thành nguồn thu hoặc tài sản chiến lược, thay vì chỉ bị xem là nghĩa vụ môi trường bắt buộc.
Động lực Net Zero và áp lực tái định nghĩa cạnh tranh doanh nghiệp
Trong nhiều thập niên, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam dựa khá nhiều vào khai thác tài nguyên, sử dụng năng lượng hóa thạch và những ngành sản xuất có cường độ phát thải cao. Mô hình này đang chạm trần khi biến đổi khí hậu gay gắt hơn và các thị trường xuất khẩu siết tiêu chuẩn xanh. Cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 không phải khẩu hiệu mà là áp lực buộc nền kinh tế phải chuyển sang tăng trưởng xanh thấp phát thải. Thị trường carbon, nếu được thiết kế đúng, có thể trở thành “bảng điểm” mới của cạnh tranh: doanh nghiệp nào kiểm kê được phát thải, giảm cường độ carbon và đổi mới công nghệ sẽ vừa tránh rủi ro bị điều chỉnh biên giới carbon, vừa tận dụng được tín chỉ như một nguồn tài nguyên kinh tế mới. Nếu tiếp tục thờ ơ, lợi thế về chi phí lao động và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ dần bị bào mòn bởi chi phí carbon ngày càng hiện hữu trong giá thành sản phẩm.
Giai đoạn thí điểm: Chấp nhận học, sai và chỉnh để có thị trường thực sự
Khung pháp lý cho thị trường carbon đã tương đối rõ: Luật Bảo vệ môi trường, các nghị định về giảm nhẹ phát thải và quản lý hạn ngạch, cùng đề án thành lập và phát triển thị trường xác định giai đoạn đến hết năm 2028 là thời kỳ thí điểm và từ năm 2029 đưa sàn giao dịch carbon trong nước vào vận hành chính thức. Giai đoạn thí điểm cần được xem đúng là thời gian “học cách vận hành thị trường”, chứ không phải quãng nghỉ trước khi bước vào cuộc chơi lớn. Hiện khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn trong các lĩnh vực nhiệt điện, thép và xi măng là đối tượng đầu tiên tham gia. Nếu họ đứng ngoài, thị trường sẽ rỗng ruột. Nếu họ coi giảm phát thải chỉ là chi phí, cơ hội kinh tế sẽ bị bỏ lỡ. Ngược lại, nếu doanh nghiệp chủ động biến tín chỉ carbon thành công cụ quản trị và tài sản trên bảng cân đối kế toán, giai đoạn thí điểm sẽ tạo được nền tảng để Việt Nam bước vào thời kỳ phát thải ròng bằng 0 với một thị trường carbon có hàng hóa, có giá và có tác động thực chất đến mô hình tăng trưởng xanh thấp phát thải.
