Kỷ lục Campuchia là tín hiệu cạnh tranh mới
Cạnh tranh xuất khẩu gạo là cuộc đua giữa các nước cung ứng nhằm giữ thị phần bằng chất lượng, giá, logistics và khả năng đáp ứng nhu cầu từng thị trường. Kỷ lục mới của Campuchia cho thấy cuộc đua này đang mở rộng ngay tại nơi doanh nghiệp Việt có vị thế lớn nhất.
Tính đến ngày 19/10, Campuchia xuất khẩu 1,014 triệu tấn gạo xay xát, vượt tổng lượng 940.000 tấn của cả năm trước đó; đây là lần đầu nước này vượt mốc một triệu tấn trong một năm. Thành quả ấy không đến từ một yếu tố đơn lẻ: nhu cầu khu vực, hệ thống logistics được mở rộng và các hiệp định thương mại đã hỗ trợ khả năng đưa gạo ra thị trường.
Điều đáng chú ý không chỉ là sản lượng. Gạo thơm chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu gạo thành phẩm Campuchia, cho thấy nước này đang có mặt ở phân khúc tạo khác biệt, thay vì chỉ cạnh tranh bằng lượng hàng. Với doanh nghiệp Việt, đây là lời nhắc rằng lợi thế xuất khẩu không thể dựa mãi vào quy mô.
Philippines trở thành điểm nóng tranh thị phần
Philippines là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, nên bước tiến của đối thủ tại đây có ý nghĩa vượt xa những con số giao hàng ban đầu. Trong tám tháng đầu năm, Campuchia xuất khẩu 122.102 tấn sang Philippines; các hợp đồng đã công bố có thể đưa lượng hàng cả năm lên khoảng 209.446 tấn.
Quy mô này vẫn nhỏ hơn đáng kể so với lượng gạo Việt Nam bán sang Philippines, nhưng không nên vì thế mà xem nhẹ. Trong chín tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,7 triệu tấn sang thị trường này, tương đương gần 43% tổng lượng xuất khẩu. Tập trung lớn vào một khách hàng giúp duy trì đầu ra, nhưng cũng khiến doanh nghiệp dễ tổn thương nếu chính sách nhập khẩu, giá cả hoặc nhu cầu thay đổi.
Campuchia còn đang thử cách giao hàng trực tiếp bằng tàu biển, với kỳ vọng phục vụ đơn hàng lớn và cải thiện khả năng cạnh tranh về logistics. Sức ép vì thế không chỉ đến từ nguồn cung mới, mà còn từ cách đối thủ tổ chức chuỗi giao hàng.
Mốc 8 triệu tấn khả thi, nhưng không thể chỉ chạy theo lượng
Mục tiêu xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn của Việt Nam trong năm 2026 vẫn được đánh giá khả thi, dù chín tháng đầu năm lượng xuất khẩu giảm 6,1% và giá trị giảm 10,9% so với cùng kỳ. Đến ngày 15/10, tổng lượng xuất khẩu đạt khoảng 6,6 triệu tấn, nên ngành còn cần giao thêm khoảng 1,4 triệu tấn để chạm đích.
Triển vọng đạt mục tiêu không đồng nghĩa áp lực đã được giải quyết. Nếu chạy theo sản lượng mà bỏ qua chất lượng và giá trị gia tăng, doanh nghiệp có thể đạt mốc ngắn hạn nhưng vẫn mắc kẹt trong cạnh tranh về giá. Hướng đi hợp lý là phát triển gạo chất lượng cao theo yêu cầu riêng của từng thị trường, đồng thời phân định rõ các nhóm gạo phổ thông, gạo thơm và đặc sản, gạo dinh dưỡng, gạo phát thải thấp.
Doanh nghiệp cũng cần giữ thị trường truyền thống nhưng mở thêm đối tác và kênh phân phối, thay vì để một vài khách hàng quyết định triển vọng xuất khẩu. Đây là bước ứng phó thiết thực trước sự hiện diện ngày càng lớn của gạo Campuchia tại Philippines.
Chất lượng và sinh kế mới là thước đo dài hạn
Tác động của cuộc đua này không dừng ở doanh nghiệp hay số liệu xuất khẩu. Nếu chất lượng thiếu đồng đều, truy xuất nguồn gốc yếu hoặc nguồn cung bấp bênh, nông dân có thể chịu hệ quả trong khâu thu mua, còn doanh nghiệp khó xây dựng khách hàng bền vững. Liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân vì thế cần gắn với kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và ổn định nguồn cung.
Kế hoạch của doanh nghiệp Campuchia cũng cho thấy đối thủ sẽ tiếp tục hiện diện: Signature Rice dự kiến giao 60.000 tấn sang Philippines trong quý IV/2026 và đặt mục tiêu khoảng 100.000 tấn cho năm 2027. Doanh nghiệp Việt không nên chỉ phản ứng bằng cách hạ giá; cần củng cố vùng nguyên liệu, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của từng thị trường.
Cuối cùng, hiệu quả xuất khẩu phải được nhìn qua thu nhập nông dân, lợi nhuận doanh nghiệp, tỷ trọng gạo mang thương hiệu Việt và năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Mốc 8 triệu tấn có thể đạt được, nhưng giữ vị thế dài hạn đòi hỏi chuyển từ tư duy bán nhiều sang tạo giá trị tốt hơn.
