Philippines nhập khẩu 5 triệu tấn gạo: Tín hiệu cảnh báo và cơ hội cùng lúc
Philippines nhập khẩu gạo ở mức kỷ lục 5 triệu tấn là tình huống một quốc gia dễ tổn thương trước thời tiết buộc phải tăng nhập khẩu để bù đắp thiếu hụt sản lượng, đồng thời tạo vùng đệm an ninh lương thực và dự trữ cho các năm sau, qua đó làm thay đổi đáng kể cục diện thương mại gạo khu vực và mở ra cơ hội mới cho các nước xuất khẩu chính như Việt Nam.
Điểm mấu chốt không phải là con số 5 triệu tấn, mà là thông điệp: Philippines thừa nhận mức phụ thuộc lớn vào thị trường gạo khu vực, nhất là trong bối cảnh El Niño làm giảm khoảng 900.000 tấn sản lượng trong nước. Đây là mức tăng thêm khoảng 1 triệu tấn so với ngưỡng nhập khẩu bình thường 3,8–4 triệu tấn dự kiến từ năm 2027. Khi một thị trường trọng điểm tăng mua ở quy mô chưa từng có, đó là lời mời trực tiếp đối với các nhà xuất khẩu nắm được ưu thế về giá, chất lượng và sự ổn định nguồn cung.
Vì sao Philippines phải tăng nhập khẩu gạo và điều đó nói gì về thương mại khu vực?
Việc Philippines nhập khẩu gạo tới 5 triệu tấn không đơn thuần là “mua nhiều hơn một chút”, mà là bước điều chỉnh lớn của một nền kinh tế dễ tổn thương bởi biến đổi khí hậu. El Niño khiến lượng mưa thấp hơn bình thường, làm giảm sản lượng lúa nội địa, buộc nước này tăng nhập để bù thiếu hụt và xây dựng dự trữ cho đầu năm sau. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, đến giữa tháng 8, Philippines đã nhập 3,46 triệu tấn gạo, vượt cả lượng nhập cả năm trước và Việt Nam chiếm tới khoảng 74% nguồn cung.
Song song với đó, giá gạo thế giới đang giao dịch gần mức cao nhất trong hai năm do thời tiết bất lợi, chi phí phân bón và nhiên liệu tăng, cùng rủi ro thời tiết ở nhiều nước sản xuất lớn ở châu Á. Điều này làm thương mại gạo khu vực trở nên nhạy cảm hơn: bất cứ cú sốc nguồn cung nào cũng có thể đẩy giá lên thêm. Trong bức tranh đó, Philippines không còn lựa chọn nào khác ngoài việc “mua trước, lo sau”, chấp nhận phụ thuộc nhiều hơn vào các nhà cung cấp như Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Pakistan để bảo đảm an ninh lương thực.
Doanh nghiệp Việt Nam đứng đâu trong dòng chảy thương mại gạo Philippines?
Vị thế của xuất khẩu gạo Việt Nam tại Philippines hiện không còn là “người chơi bên lề”. Khi Philippines nhập khẩu 3,46 triệu tấn gạo tính đến ngày 13/8 mà Việt Nam cung cấp khoảng 74%, điều đó đồng nghĩa Việt Nam đã trở thành nhà cung cấp trụ cột cho thị trường này. Dù tổng xuất khẩu gạo của Việt Nam trong tám tháng đầu năm đạt 6,029 triệu tấn nhưng lại giảm 5,12% về lượng và 10,82% về giá trị so với cùng kỳ, phần hụt đó hoàn toàn có thể được bù đắp nếu tận dụng tốt nhu cầu tăng vọt từ Philippines.
Trên thị trường châu Á, giá gạo Thái Lan đã tăng đáng kể, đặc biệt với phân khúc gạo 5% tấm, khiến gạo Việt Nam duy trì khả năng cạnh tranh ở nhiều phân khúc xuất khẩu. Điều này tạo “cửa sổ giá” quan trọng: nếu doanh nghiệp Việt Nam giữ được chất lượng ổn định trong khi giá Thái tăng và Ấn Độ chịu áp lực thời tiết, khả năng giữ và mở rộng thị phần tại Philippines là hoàn toàn thực tế. Nói cách khác, Philippines nhập khẩu gạo kỷ lục chính là “bộ test” cho năng lực chớp thời cơ của các doanh nghiệp gạo Việt Nam.
Đoàn liên ngành Việt Nam vào cuộc: Chính phủ mở đường, doanh nghiệp phải dám đi
Điều đáng mừng là Việt Nam không chờ cơ hội tự đến rồi trôi qua. Cuối tháng 8, một đoàn công tác liên ngành do Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Philippines và Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã làm việc với các bộ, cơ quan chức năng của Philippines để tháo gỡ vướng mắc thương mại gạo, trong bối cảnh nước này khởi xướng điều tra tự vệ đối với gạo nhập khẩu. Đây là bước đi chủ động, nhằm tránh kịch bản thị trường lớn nhưng đầy rào cản, khiến doanh nghiệp khó tận dụng.
Hai bên thống nhất tiếp tục phối hợp chặt chẽ để triển khai hiệu quả Bản Ghi nhớ về hợp tác thương mại gạo, duy trì chuỗi cung ứng ổn định và hài hòa lợi ích của người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Đáng chú ý, phía Philippines còn xem xét nâng cấp khuôn khổ hợp tác để tạo nền tảng ổn định hơn cho thương mại gạo song phương. Khi các bộ, ngành đã mở đường ngoại giao và pháp lý, phần còn lại thuộc về doanh nghiệp: xây dựng thương hiệu gạo đáng tin, chuyên nghiệp hóa hợp đồng dài hạn, và cải thiện hậu cần để giao hàng đúng tiến độ, đúng chất lượng.
Làm sao để biến cơ hội gạo Philippines thành lợi thế bền vững?
Cơ hội gạo Philippines sẽ không kéo dài mãi. Dự kiến từ năm 2027, nhập khẩu của nước này có thể giảm về mức 3,8–4 triệu tấn, nghĩa là nhu cầu “bùng nổ” 5 triệu tấn chỉ là giai đoạn điều chỉnh. Nếu doanh nghiệp Việt Nam chỉ nhìn đây là dịp “bán được nhiều hơn trong ngắn hạn”, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội xây dựng chỗ đứng lâu dài trong chuỗi cung ứng gạo khu vực.
Philippines đang triển khai các chương trình lớn để nâng năng lực sản xuất lúa, tăng thu nhập nông dân và bảo đảm giá gạo phù hợp cho người tiêu dùng, với mục tiêu tăng khả năng chống chịu của thị trường gạo và củng cố an ninh lương thực. Điều đó nghĩa là về dài hạn, họ muốn nhập ít hơn nhưng ổn định hơn. Đây là lúc doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy “bán lô hàng rời rạc” sang tư duy “đối tác chiến lược”: đa dạng hóa sản phẩm (từ gạo trắng tới gạo thơm), chia sẻ thông tin mùa vụ, và phối hợp với các cơ quan trong nước để bảo đảm thương mại gạo không chỉ bền vững về lợi nhuận mà còn về an ninh lương thực cho cả hai bên.
