Kỷ lục xuất khẩu cho thấy đối thủ đã tiến xa
Xuất khẩu gạo là hoạt động đưa gạo đã xay xát ra thị trường quốc tế, nơi năng lực cung ứng, chất lượng sản phẩm và khả năng tiếp cận người mua quyết định sức cạnh tranh của mỗi quốc gia. Campuchia vừa chứng minh họ đang cải thiện đồng thời cả ba yếu tố này, tạo sức ép mới lên xuất khẩu gạo Việt Nam. Tính đến ngày 19/10/2026, Campuchia xuất khẩu 1,014 triệu tấn gạo xay xát, vượt mức 940.000 tấn của cả năm 2025 và lần đầu vượt mốc một triệu tấn trong một năm. Cột mốc này không đến bất ngờ: sau hơn một thập niên đầu tư, nước này đã mở rộng logistics và tận dụng nhu cầu khu vực cùng các hiệp định thương mại như RCEP và hiệp định với Trung Quốc. Cơ cấu hàng cũng đáng chú ý: gạo thơm chiếm gần 58% lượng gạo thành phẩm xuất khẩu trong tám tháng đầu năm. Đây là dấu hiệu Campuchia không chỉ tăng sản lượng mà còn tập trung vào phân khúc có sức hút.
Philippines là mặt trận cạnh tranh cần theo sát
Điều đáng lo với doanh nghiệp Việt không chỉ là Campuchia xuất khẩu nhiều hơn, mà là họ đang tăng tốc đúng tại Philippines — thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam. Trong tám tháng đầu năm 2026, Campuchia giao 122.102 tấn gạo sang thị trường này; các hợp đồng đã công bố có thể đưa tổng lượng cả năm lên khoảng 209.446 tấn. Quy mô vẫn còn cách biệt với hàng Việt, nhưng đà tăng cho thấy đối thủ đã bắt đầu xây dựng chỗ đứng, thay vì chỉ bán những lô hàng nhỏ như trước. Doanh nghiệp Campuchia còn thử tuyến vận chuyển trực tiếp bằng đường biển để nhận đơn hàng lớn và giảm chi phí logistics. Một doanh nghiệp nước này đặt mục tiêu giao khoảng 100.000 tấn sang Philippines trong năm 2027. Vì vậy, gạo Campuchia Philippines không còn là một diễn biến bên lề: đây là lời cảnh báo rằng lợi thế thị trường truyền thống có thể bị bào mòn nếu doanh nghiệp Việt chỉ dựa vào sản lượng và quan hệ sẵn có.
Mục tiêu tám triệu tấn không thể là thước đo duy nhất
Ngành gạo Việt Nam vẫn có cơ hội đạt mục tiêu xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn trong năm 2026, nhưng con số ấy không nên che khuất áp lực đang tích tụ. Trong chín tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,4 triệu tấn, giảm 6,1% so với cùng kỳ; đến ngày 15/10, tổng lượng xuất khẩu đạt khoảng 6,6 triệu tấn, nghĩa là còn cần khoảng 1,4 triệu tấn để chạm mục tiêu. Cơ quan quản lý đánh giá mục tiêu khả thi nếu hoạt động thương mại ổn định hơn trong những tháng cuối năm. Tuy nhiên, cạnh tranh gạo khu vực đang tăng khi nguồn cung Campuchia mở rộng và hiện diện mạnh hơn tại Philippines. Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 2,7 triệu tấn sang Philippines trong chín tháng đầu năm, chiếm gần 43% tổng lượng xuất khẩu. Tập trung lớn vào một thị trường khiến doanh nghiệp dễ chịu tác động khi nhu cầu hoặc chính sách nhập khẩu thay đổi. Giữ thị phần vì thế quan trọng hơn chạy theo một chỉ tiêu sản lượng.
Nâng chất lượng, mở thêm cửa ra thị trường
Doanh nghiệp Việt cần phản ứng bằng chiến lược rõ ràng, không phải cuộc đua hạ giá. Hướng đi khả thi là phân nhóm sản phẩm: gạo phổ thông, gạo thơm và đặc sản, gạo dinh dưỡng, cùng gạo phát thải thấp; cách định vị này giúp tiếp cận khách hàng phù hợp và giảm đối đầu trực tiếp bằng giá. Song song, cần gắn vùng nguyên liệu với tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu. Đề xuất thí điểm thương hiệu gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long với ST24, ST25, đồng thời phát triển vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn của EU và Nhật Bản, là hướng đáng theo đuổi. Mở rộng thị trường cũng phải thành việc thường xuyên: tìm đối tác mới, phát triển kênh phân phối và điều chỉnh sản phẩm theo từng thị trường, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào một vài khách hàng. Mục tiêu tám triệu tấn có thể nằm trong tầm tay, nhưng năng lực cạnh tranh lâu dài sẽ được quyết định bởi chất lượng, giá trị gia tăng và độ đa dạng của đầu ra. Muốn giữ vị thế, doanh nghiệp Việt phải bán tốt hơn, không chỉ bán nhiều hơn.
