Có giấy chứng nhận nhưng chưa biết đất ở đâu
Dữ liệu đất đai là tập hợp thông tin pháp lý và không gian về thửa đất, cần đủ chính xác để người dân xác định vị trí, ranh giới và quyền sử dụng trên thực địa. Ở miền núi, khoảng cách giữa thông tin ghi trên giấy và mảnh đất ngoài đồng, ngoài rừng có thể khiến quyền sử dụng đất khó biến thành sinh kế an toàn. Tại thôn Ngọn Rào, xã Phong Nha, từng có người cầm sổ đỏ nhưng không biết mảnh đất nằm ở đâu; có hộ được giao đất trong rừng mà không dám canh tác vì sợ vi phạm quy định. Đây không phải thiếu sót nhỏ về thao tác tra cứu: khi vị trí, mục đích sử dụng hoặc ranh giới chưa rõ, người dân có thể bỏ đất hoang hoặc đối mặt rủi ro pháp lý. Với các hộ sống dựa vào nương rẫy và đất rừng, thông tin chính xác là điều kiện để chủ động sản xuất và chăm sóc rừng.
Vì vậy, đánh giá tiến độ số hóa chỉ bằng số hồ sơ đã đưa lên hệ thống sẽ chưa đủ. Một bản ghi chỉ hữu ích khi dữ liệu khớp với thực địa, hồ sơ pháp lý và cách người dân hiểu, sử dụng thông tin. Trường hợp sổ đỏ miền núi không chỉ rõ nơi có thửa đất cho thấy chất lượng dữ liệu phải được đo bằng khả năng giải quyết vấn đề cụ thể của người sử dụng.
Đồng bộ hồ sơ đất còn vướng từ dữ liệu gốc
Thanh Hóa cho thấy tiến độ đồng bộ có thể đáng kể nhưng không xóa được những nút thắt ở từng hồ sơ. Đến ngày 22/10/2026, tỉnh đã đồng bộ, cập nhật 1.509.415 thửa đất theo tiêu chí mới lên hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia VNLIS, xếp thứ 20 trong 34 tỉnh, thành phố. Riêng Bá Thước, đến ngày 30/6/2026, dữ liệu 21.179 trong tổng số 21.366 thửa đã được thu thập, làm sạch và đưa lên nhóm 1, đạt 99,12%. Những con số này phản ánh nỗ lực lớn, nhưng hoàn thiện dữ liệu vẫn đòi hỏi rà soát và đối soát hồ sơ đất thay vì chỉ nhập thông tin hàng loạt.
Khó khăn bắt đầu từ những giấy tờ và chủ thể khó tiếp cận: nhiều hộ đi làm xa, chủ đất ở ngoài địa bàn, người đứng tên đã mất nhưng chưa làm thủ tục thừa kế, hoặc giấy chứng nhận đang thế chấp. Với đất lâm nghiệp chưa được đo vẽ bản đồ địa chính, vị trí, ranh giới và hình thể thửa đất chưa thể xác định đầy đủ. Ở Cẩm Thủy, đất nông nghiệp giao theo Nghị định 64 sau dồn điền, đổi thửa cũng cần kiểm tra thực địa để đối chiếu hiện trạng với bản đồ. Nếu dữ liệu gốc còn thiếu hoặc chưa khớp, việc đưa lên hệ thống không thể tự tạo ra độ chính xác.
Công nghệ chỉ hữu ích khi có người hướng dẫn
Tổ công nghệ số cộng đồng đang giúp người dân tiếp cận thông tin đất đai, tìm đến nguồn chính thống và làm quen với VNeID, ứng dụng Quảng Trị-S cùng các nền tảng phục vụ đời sống. Đây là mắt xích cần thiết: biết có ứng dụng chưa đồng nghĩa với biết tra cứu, đọc bản đồ hay xác định thửa đất trên thực địa. Tại Ngọn Rào, 12 thành viên của tổ hỗ trợ trực tiếp, hướng dẫn tại các buổi họp thôn và ghi nhận vướng mắc để chuyển đến cơ quan có trách nhiệm. Toàn tỉnh Quảng Trị hiện có 917 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 9.542 thành viên.
Tuy nhiên, thiết bị phổ biến không có nghĩa là khả năng sử dụng đã đồng đều. Thôn Ngọn Rào có 484 hộ, bình quân mỗi gia đình có một điện thoại thông minh, nhưng có nơi sóng 3G, 4G chập chờn; người lớn tuổi có thể quên mật khẩu, điện thoại cũ xử lý chậm, còn nhiều người ban ngày đi làm rừng. Địa bàn phân tán và việc đi lại nhiều lần cũng khiến hoạt động của các thành viên kiêm nhiệm khó duy trì. Hướng dẫn qua nhóm Zalo hữu ích, nhưng không thể thay cho hỗ trợ trực tiếp khi người dân chưa hiểu nội dung hồ sơ hoặc cần xác minh ranh giới.
Đo tiến độ bằng khả năng giải quyết việc của dân
Cơ sở dữ liệu đất đai chỉ tạo giá trị khi kết nối được hồ sơ pháp lý với vị trí thực tế và giúp người dân hành động an tâm. Vì thế, cần tiếp tục phân loại hồ sơ thiếu giấy tờ, chưa rõ người đứng tên, chưa có bản đồ địa chính hoặc cần xác minh sau chuyển đổi sử dụng đất; mỗi loại vướng mắc cần có đầu mối và cách xử lý phù hợp. Tại Thanh Hóa, các chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai phối hợp chính quyền, công an và người dân rà soát từng trường hợp, đồng thời Văn phòng Đăng ký đất đai tập trung hỗ trợ địa phương cập nhật, đồng bộ dữ liệu và tích hợp giấy chứng nhận lên VNeID.
Ở cấp thôn, các tổ công nghệ số cộng đồng cần được duy trì đủ lâu để hướng dẫn, kết nối người dân với cán bộ chuyên môn và đưa thông tin đến những hộ khó tiếp cận. Mục tiêu không nên dừng ở việc hoàn thành dữ liệu trên hệ thống, mà phải là người có giấy chứng nhận biết đất ở đâu, sử dụng thế nào và hỏi ai khi thông tin chưa khớp. Chừng nào bản đồ số chưa đứng vững trên thực địa và người dân chưa thể hiểu dữ liệu, khoảng cách giữa giấy tờ với quyền lợi thực tế vẫn còn. Đồng bộ hồ sơ đất vì thế phải đi cùng xác minh tại chỗ và hỗ trợ dễ tiếp cận.
