UNESCO phá lệ với vùng lõi di sản: vì sao Điện Kính Thiên được “đặc cách”?
Điện Kính Thiên phục dựng tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là một dự án bảo tồn di sản văn hóa đặc biệt, bởi lần đầu tiên trong hơn nửa thế kỷ thực thi Công ước Di sản thế giới, UNESCO chấp thuận thay đổi hiện trạng vùng lõi di sản để khôi phục một chính điện cổ, dựa trên nghiên cứu khoa học dài hạn và cam kết không làm suy giảm giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Điểm mấu chốt ở đây không chỉ là một công trình kiến trúc được phục dựng, mà là việc UNESCO di sản thế giới chấp nhận ngoại lệ cho phép Việt Nam “hạ giải có kiểm soát” 6 tòa nhà Pháp nằm trong vùng lõi Hoàng thành Thăng Long để phục vụ phục dựng Điện Kính Thiên. Trong hơn 50 năm thực thi Công ước, chưa quốc gia nào được phép bỏ các công trình trong vùng lõi di sản thế giới, nên quyết định này mang tính bước ngoặt. Việt Nam đã phải chứng minh rằng việc loại bỏ các công trình nói trên không làm giảm giá trị nổi bật toàn cầu của Hoàng thành Thăng Long, mà ngược lại, giúp làm rõ trục quyền lực lịch sử và nâng tầm di sản.
Mười lăm năm giải mã Điện Kính Thiên: khoa học dẫn đường cho phục dựng
Nếu UNESCO phá lệ, thì lý do nằm ở chất lượng nghiên cứu khoa học phía sau Điện Kính Thiên phục dựng. Trải qua biến thiên lịch sử, chính điện chỉ còn phế tích với nền đài cao gần 3m cùng hai bộ thành bậc đá chạm rồng thời Lê đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Thay vì vội vã xây lại theo trí tưởng tượng, các nhà nghiên cứu chọn con đường dài: 15 năm khai quật, đo đạc, so sánh tư liệu để “giải mã” từng chi tiết kiến trúc. Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, việc Điện Kính Thiên được phục dựng phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu khoa học trong nước và khuyến nghị của UNESCO, ICOMOS, với mục tiêu cao nhất là bảo tồn và làm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Các cuộc khai quật khảo cổ học theo khuyến nghị UNESCO diễn ra liên tục vào các năm 2011, 2023, 2025 và 2026, phát hiện nền móng, móng kép – móng đơn có kích thước lớn bậc nhất trong kiến trúc cổ truyền Việt Nam, cùng hệ thống lan can, bậc thềm rồng, giúp hình dung khá rõ ràng mặt bằng 9 gian, sâu 5 gian, hiên rộng 2,76m, diện tích 1.585m2.
Xác thực và yếu tố gốc: tiêu chuẩn mới cho bảo tồn di sản văn hóa
Điểm đáng nói trong câu chuyện Điện Kính Thiên không phải là sự hoành tráng của chính điện, mà là cách bảo tồn di sản văn hóa đang dịch chuyển sang mô hình coi trọng tính xác thực và yếu tố gốc hơn bao giờ hết. Trong quá trình nghiên cứu, phục dựng, ICOMOS liên tục tham vấn, đề nghị dùng bộ công cụ đánh giá mức độ tin cậy nguồn thông tin để bảo vệ tính chân xác khi diễn giải di sản và phục dựng chính điện. Nghĩa là mỗi viên ngói, mỗi đầu rồng, mỗi vì kèo đều phải có căn cứ khảo cổ, tư liệu lịch sử và đối chiếu khoa học. Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, bảo tồn yếu tố gốc và tính chân xác dữ liệu là yêu cầu then chốt quyết định thành công dự án Điện Kính Thiên phục dựng. Điều này lý giải vì sao UNESCO không coi đây là một “công trình mới xây”, mà là nỗ lực tái hiện một trung tâm quyền lực tối cao – nơi thiết lễ Đại triều định, nơi diễn ra các nghi thức cung đình quan trọng – dựa trên bằng chứng vật chất và văn bản sử học. Dự án vì thế vừa bảo tồn vừa tái kích hoạt chiều sâu tinh thần của Hoàng thành Thăng Long.
Hợp tác đa bên và đối thoại khu vực: từ Điện Kính Thiên đến "Văn kiện Hà Nội"
Dự án khởi công ngày 29/9 không phải kết quả của một cơ quan đơn lẻ, mà của một chuỗi hợp tác đa bên kéo dài hơn một thập kỷ. Điện Kính Thiên thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được khởi công phục dựng ngày 29/9 là thành quả của quá trình nghiên cứu khoa học lâu dài, với sự hợp tác, hỗ trợ, giám sát chặt chẽ của UNESCO. Trước đó, khi khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 2010, Chính phủ đã cam kết triển khai các biện pháp bảo tồn, nghiên cứu, phát huy giá trị di sản, tạo nền tảng chính trị – khoa học cho bước đi táo bạo hôm nay. Điện Kính Thiên cũng được đặt trong bối cảnh rộng hơn của cuộc đối thoại về tính xác thực trong bảo tồn di sản. Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực do Việt Nam và UNESCO đồng tổ chức từ ngày 27/9 – 1/10 tại Hà Nội và Ninh Bình, quy tụ khoảng 250 đại biểu từ cơ quan chính phủ, chuyên gia di sản, đơn vị quản lý, cộng đồng và thanh niên. Mục tiêu là tìm cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm lịch sử, văn hóa, xã hội khu vực, hướng tới xây dựng “Văn kiện Hà Nội về tính xác thực và di sản”. Nói cách khác, những tranh luận quanh Điện Kính Thiên đang góp phần định hình chuẩn mực mới cho bảo tồn di sản thế giới.
Kết luận: Điện Kính Thiên phải trở thành chuẩn mực, không phải ngoại lệ lẻ loi
Điện Kính Thiên không chỉ là một dự án kiến trúc, mà là phép thử cho cách chúng ta đối xử với ký ức đô thị, với Hoàng thành Thăng Long và rộng hơn là với di sản văn hóa. Khi UNESCO di sản thế giới chấp nhận phá lệ để phục dựng một chính điện, tổ chức này đồng thời đặt niềm tin vào năng lực nghiên cứu, vào trách nhiệm bảo tồn lâu dài của phía Việt Nam. Những kết quả nghiên cứu hiện nay chưa phải phương án cuối cùng và sẽ tiếp tục được bổ trợ trong quá trình thi công, cho thấy dự án vẫn là một tiến trình mở, sẵn sàng điều chỉnh trước bằng chứng mới. Quan điểm cần nhấn mạnh là: Điện Kính Thiên phải trở thành chuẩn mực của bảo tồn dựa trên khoa học và đối thoại quốc tế, chứ không dừng ở một ngoại lệ lẻ loi. Việc “hạ giải có kiểm soát” 6 tòa nhà Pháp chỉ đúng nghĩa khi nó giúp làm rõ trục quyền lực lịch sử, trả lại không gian cho một huyệt điểm “tàng phong tụ khí” của kinh đô xưa, đồng thời khẳng định rằng phát triển đô thị ngày nay có thể đi cùng bảo tồn ký ức nếu chúng ta dám chọn con đường khó: nghiên cứu kỹ, đối thoại rộng và chịu trách nhiệm tới cùng với di sản.
