Điện Kính Thiên: từ phế tích đến bài kiểm tra bản lĩnh bảo tồn
Điện Kính Thiên Hà Nội là tòa chính điện trung tâm của Hoàng thành Thăng Long, từng là nơi tập trung quyền lực tối cao của các triều đại Đại Việt trong nhiều thế kỷ và nay trở thành thí dụ điển hình cho cách một di tích phế tích có thể được giải mã, nghiên cứu khoa học và phục dựng như một di sản UNESCO theo chuẩn quốc tế, thay vì chỉ dừng ở bảo tồn bề mặt.
Lễ khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên ngày 29/9 là mốc cho thấy Việt Nam chọn con đường khó: phục dựng di sản UNESCO bằng nghiên cứu dài hơi và đối thoại quốc tế, chứ không phải dựng lại một “cung điện du lịch” dễ dãi. Theo Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, đây là bước tiến quan trọng của một quá trình lâu dài bắt đầu từ năm 2023, được Ủy ban Di sản Thế giới thông qua tại kỳ họp tháng 7 tại Hàn Quốc. Việc khởi công không chỉ là nghi thức, mà là lời cam kết sẽ bảo tồn công trình cổ này như một hạt nhân mới cho giá trị nổi bật toàn cầu của Hoàng thành Thăng Long.
Mô hình hợp tác: 15 năm nghiên cứu thay cho vài bản vẽ đẹp
Điểm đáng nói nhất ở Điện Kính Thiên không phải là kiến trúc nguy nga, mà là cách Việt Nam chấp nhận dành 15 năm để “giải mã” thay vì dựng vội. Sau 15 năm nghiên cứu, Điện Kính Thiên đã và đang tiếp tục được làm rõ, cho phép hình dung khá rõ ràng về quy mô, kết cấu, hình thái của chính điện. Đây là thái độ hiếm thấy trong bối cảnh nhiều công trình cổ khác bị “tân trang” đến mức mất hồn. Các cuộc khai quật khảo cổ theo khuyến nghị của UNESCO vào các năm 2011, 2023, 2025 và 2026 đã lần lượt cung cấp di tích, di vật quan trọng, từ nền móng đến cấu kiện kiến trúc, tạo cơ sở dữ liệu khoa học thay cho suy đoán cảm tính.
Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới đánh giá đây là một mô hình đối thoại mẫu mực, nơi nghiên cứu khoa học, tư liệu hóa, tham vấn và trao đổi chuyên môn diễn ra xuyên suốt giữa Việt Nam, UNESCO và ICOMOS. Câu nói đáng trích là: “Việc phục dựng được khởi động ngày hôm nay đánh dấu sự khởi đầu của một giai đoạn hợp tác mạnh mẽ hơn nữa giữa Việt Nam, UNESCO, ICOMOS và Ủy ban Di sản Thế giới”. Nói cách khác, nghi lễ khởi công chỉ mở ra một chương mới của nghiên cứu, chứ không phải báo hiệu việc khoa học đã hoàn tất.
Khoa học đi trước, thi công theo sau: phục dựng trên nền 18 lớp lịch sử
Trường hợp Điện Kính Thiên cho thấy phục dựng di sản UNESCO không thể tách khỏi khảo cổ học và kết cấu học. Nền móng chính điện thời Lê sơ (thế kỷ 15) được xây trên lớp phế tích thời Lý (thế kỷ 11-12) và Trần (thế kỷ 13-14), dày 2,9m với 18 lớp đầm nện bằng đất sét, sỏi, gạch ngói và sành sứ vụn. Đến thế kỷ 17, chính điện được xây lại với hệ thống móng cột gồm 10 hàng, mỗi hàng 6 chân cột, tạo thành mặt bằng 9 gian, sâu 5 gian, hiên rộng 2,76m, diện tích 1.585m2. Những con số khô khan này chứng minh một điều: mỗi bước thiết kế đều phải “đi cùng” bằng chứng vật chất, không phải trí tưởng tượng.
Trong phục dựng, bảo tồn yếu tố gốc và tính chân xác của dữ liệu được xác định là yêu cầu then chốt quyết định thành công. ICOMOS đã liên tục đánh giá kỹ thuật, đề xuất dùng bộ công cụ đo độ tin cậy nguồn thông tin nhằm bảo vệ tính chân xác trong diễn giải di sản. Điều này buộc dự án bảo tồn công trình cổ phải chấp nhận một logic chậm và thận trọng: trong quá trình xây dựng, nếu xuất hiện yếu tố khảo cổ mới hay điểm chưa rõ về khoa học, phải khoanh vùng chờ tham vấn tiếp của giới chuyên gia. Nói thẳng, Điện Kính Thiên không phải “công trình khoán gọn” mà là một công trường mở của tri thức.
Từ mái ngói rồng đến đấu củng: trả lại diện mạo quyền lực cho Hoàng thành Thăng Long
Nếu nền móng kể câu chuyện chiều sâu lịch sử, thì mái ngói và khung gỗ nói lên tham vọng trả lại diện mạo quyền lực cho Hoàng thành Thăng Long. Sau 15 năm nghiên cứu, cấu trúc mái Điện Kính Thiên được phác thảo với hai tầng mái, góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly, đầu bờ nóc, bờ chảy và bờ guột đặt tượng đầu rồng, với dạng đầu rồng há miệng cắn vào bờ nóc (con kìm) thay thế tuyệt đối hình rồng và phượng thời Lý – Trần. Bộ khung gỗ dùng gỗ lim, hệ cột đặt trên chân tảng đá, liên kết bằng mộng truyền thống, vì nóc kiểu giá chiêng, vì nách bán giá chiêng, tạo kết cấu chịu lực vững và đẹp.
Liên kết hiên sử dụng hệ đấu củng mang đặc trưng yếu tố Việt, được rút ra từ di vật khảo cổ mô hình kiến trúc đất nung tìm thấy ngay tại khu vực Điện Kính Thiên. Đây không phải mỹ thuật suy đoán mà là “thiết kế ngược” từ chứng cứ. Mặc dù mô hình phục dựng đã được trưng bày tại Hoàng thành Thăng Long, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng kết quả hiện tại chưa phải phương án cuối cùng và sẽ tiếp tục được bổ sung trong quá trình thi công. Chính thái độ sẵn sàng sửa lại bản vẽ theo phát hiện mới làm nên giá trị khoa học của dự án, thay vì đóng băng di sản trong một hình dung duy nhất.
Ý nghĩa chính trị – văn hóa: Điện Kính Thiên như “trục xương sống” bản sắc
Điểm độc đáo của khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là sự tiếp nối gần 13 thế kỷ như một trung tâm quyền lực chính trị và văn hóa. Điện Kính Thiên, với vai trò chính điện quan trọng nhất của kinh đô Thăng Long thời Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng liên tục trong 4 thế kỷ (thế kỷ 15–18), là huyệt điểm “tàng phong tụ khí”, nơi diễn ra đại triều, bàn quốc sự và cử hành nghi lễ cung đình. Khi chính điện chỉ còn nền đài gần 3m và hai bộ bậc thềm đá rồng được công nhận là Bảo vật quốc gia, khoảng trống kiến trúc ấy cũng là khoảng trống ký ức tập thể.
Ngày 29/9, lễ khởi công không chỉ là một cột mốc kỹ thuật mà là bước ngoặt trong việc khôi phục trục biểu tượng Trời – Đất – Người của kinh đô xưa. Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới khẳng định buổi lễ đánh dấu sự khởi đầu của một giai đoạn mới, tái khẳng định cam kết bảo vệ và trao truyền giá trị đặc biệt của Hoàng thành Thăng Long cho các thế hệ sau. Về bản chất, đây là bài kiểm tra năng lực bảo tồn công trình cổ của một quốc gia hiện đang giữ vai trò Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản Thế giới, chứ không chỉ là một dự án kiến trúc. Nếu vượt qua, Điện Kính Thiên sẽ trở thành minh chứng rằng phục dựng di sản UNESCO có thể dung hòa khoa học, bản sắc và khát vọng hiện đại.
