Tái cơ cấu trường học trên toàn quốc: Thay đổi lớn nhưng không được quyền gây xáo trộn việc học
Tái cơ cấu trường học là quá trình sáp nhập, tổ chức lại và chuyển đổi mô hình hoạt động của các cơ sở giáo dục công lập nhằm tinh gọn hệ thống, tối ưu nguồn lực nhưng vẫn bảo đảm quyền được học tập liên tục và tiếp cận giáo dục của mọi học sinh, đặc biệt ở khu vực khó khăn. Trên thực tế, hơn 17.000 cơ sở giáo dục công lập trên 34 tỉnh, thành phố dự kiến sẽ được sáp nhập hoặc tổ chức lại, khiến tổng số đầu mối giảm khoảng 46% từ hơn 37.000 xuống hơn 20.000. Đó là con số đủ lớn để buộc chúng ta phải nhìn đây như một cuộc “đại phẫu” hệ thống trường công chứ không chỉ là chỉnh sửa hành chính. Vấn đề không còn là có sáp nhập trường công hay không, mà là việc này sẽ ảnh hưởng đến học sinh, giáo viên và phụ huynh theo cách nào – và họ cần chuẩn bị gì để không bị động.
Bức tranh con số: 10 địa phương giảm trên 50%, dẫn đầu là Đồng Tháp, Hưng Yên, Hà Tĩnh
Theo báo cáo, tổng số cơ sở giáo dục công lập dự kiến giảm từ 37.386 xuống 20.284, tương đương giảm 17.102 đầu mối, tức gần 46% sau sắp xếp. Một nguồn khác ghi nhận con số giảm gần 17.500 trên 34 địa phương, tỷ lệ khoảng 46,7%. Điều này cho thấy quy mô tái cơ cấu trường học là rất sâu rộng, tuy mỗi thống kê có chênh lệch nhỏ về số liệu. Đáng chú ý, có 10 địa phương giảm trên 50% số cơ sở giáo dục công lập: Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hà Tĩnh, Lào Cai, Thái Nguyên, Quảng Trị, Vĩnh Long, Đồng Tháp và Cà Mau. Trong đó, Đồng Tháp giảm mạnh nhất từ 1.075 xuống 375 cơ sở (65,1%), tiếp theo là Hưng Yên từ 1.163 xuống 460 (60,4%) và Hà Tĩnh từ 652 xuống 291 (55,4%). Một câu trích dẫn dễ gây chú ý ở thời điểm này là: "Đồng Tháp dự kiến giảm 700 đầu mối cơ sở giáo dục công lập, tương ứng 65,1% số trường công". Các địa phương này sẽ là "phòng thí nghiệm" thực tế cho việc sáp nhập trường công quy mô lớn.
Cơ hội và rủi ro với học sinh: khoảng cách, sĩ số, chất lượng
Về lý thuyết, mục tiêu của sáp nhập trường công là tinh gọn bộ máy mà không làm gián đoạn việc học của học sinh. Các điểm trường thiết yếu, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo được cam kết giữ lại để bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục. Nhưng khi gần một nửa số đầu mối bị giảm, ảnh hưởng đến học sinh là không thể coi nhẹ. Nguy cơ dễ thấy nhất là khoảng cách đi học tăng lên nếu điểm trường bị chuyển thành phân hiệu ở xa hơn, đặc biệt với cấp tiểu học ở nông thôn. Sĩ số lớp có thể tăng do gom lớp, kéo theo áp lực về không gian và quản lý lớp. Chất lượng dạy học sẽ phụ thuộc rất lớn vào cách tổ chức trường liên cấp, phân chia thời khóa biểu, sử dụng phòng chức năng. Như chính một lãnh đạo ngành giáo dục đã cảnh báo, nếu tái cơ cấu trường học không được thực hiện tốt thì chất lượng dạy và học sẽ bị ảnh hưởng và tác động đáng kể đến học sinh. Về mặt tích cực, học sinh có thể được hưởng lợi từ cơ sở vật chất tập trung hơn và đội ngũ giáo viên được điều phối hợp lý, nhưng chỉ khi việc sắp xếp đi kèm giám sát chặt chẽ.
Giáo viên và nhân viên trường học: ai phải chuyển, ai dễ mất việc?
Với giáo viên và nhân viên, tái cơ cấu trường học là phép thử về sự linh hoạt nghề nghiệp. Hệ thống mới dự kiến duy trì tối đa các vị trí gắn trực tiếp với chất lượng giáo dục và chăm sóc học sinh như thư viện, thí nghiệm, y tế trường học. Ngược lại, các vị trí hành chính như kế toán, văn thư, thủ quỹ sẽ bị tinh giản, chia sẻ giữa nhiều điểm trường trong cùng một pháp nhân để giảm đầu mối. Điều này đồng nghĩa một bộ phận nhân viên có thể không còn vị trí làm việc sau sắp xếp, trước hết là nhóm hành chính. Chính sách hiện hành ưu tiên điều chuyển sang trường còn thiếu người, bố trí lại vào vị trí giảng dạy nếu đủ điều kiện, hoặc giao việc khác phù hợp với chuyên môn; chỉ khi không thể bố trí mới áp dụng chế độ hỗ trợ theo quy định. Về phía giáo viên đứng lớp, áp lực không nằm ở nguy cơ mất việc mà ở việc phải thích nghi với mô hình trường liên cấp, nâng sĩ số, di chuyển điểm trường và thay đổi tổ chức chuyên môn. Trong bối cảnh đó, vai trò của công đoàn và hội đồng trường trong bảo vệ quyền lợi, phân công minh bạch trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì từ nay đến trước năm học 2026-2027?
Các địa phương cam kết hoàn thành việc sắp xếp cơ sở giáo dục công lập trong tháng 8/2026, cơ bản trước ngày 30/8, và ngành giáo dục đặt mục tiêu bảo đảm các cơ sở sau tái cơ cấu hoạt động ổn định trước năm học 2026-2027. Khoảng thời gian từ nay đến đó là giai đoạn phụ huynh không nên đứng ngoài cuộc. Việc đầu tiên là nắm rõ kế hoạch sáp nhập trường công tại địa phương: trường con mình học có chuyển thành phân hiệu, sát nhập với trường khác, hay giữ nguyên nhưng đổi cơ cấu quản lý. Tiếp đó, phụ huynh cần chủ động trao đổi với giáo viên về thay đổi thời khóa biểu, sĩ số lớp, dịch vụ bán trú, xe đưa đón – những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng ngày của học sinh. Ở vùng nông thôn, việc tư vấn cho con về quãng đường đi học mới, phương án an toàn giao thông là rất thiết thực. Cuối cùng, cần theo dõi sát chất lượng dạy học trong 1–2 năm đầu sau sắp xếp để kịp phản hồi với nhà trường và cơ quan quản lý, bởi chính tiếng nói của phụ huynh sẽ là kênh kiểm chứng quan trọng xem mục tiêu "tinh gọn nhưng không làm tổn hại học sinh" có trở thành hiện thực hay không.
