Sắp xếp trường học công lập là gì và lần này khác gì trước?
Sắp xếp trường học công lập là quá trình tái tổ chức, hợp nhất hoặc chuyển đổi các cơ sở mầm non, phổ thông, giáo dục thường xuyên và giáo dục nghề nghiệp nhằm tinh gọn mạng lưới, tối ưu nguồn lực nhưng vẫn bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của mọi học sinh, kể cả ở vùng sâu, vùng xa. Trong hội nghị diễn ra ngày 5-8, Bộ GD-ĐT đánh giá tình hình triển khai sắp xếp cơ sở giáo dục công lập cấp tỉnh, cấp xã. Khác với những đợt điều chỉnh quy mô nhỏ lẻ trước đây, lần này là một cuộc tái cơ cấu hệ thống giáo dục trên phạm vi lớn: 34 địa phương đã báo cáo kế hoạch sắp xếp, với việc rà soát toàn bộ mạng lưới trường lớp, nhân sự, tài sản và mô hình quản trị. Điều đó cho thấy đây không phải một động thái kỹ thuật, mà là thay đổi mang tính cấu trúc, ảnh hưởng trực tiếp đến học sinh và gia đình trong nhiều năm tới.
Quy mô cắt giảm: 45,7% cơ sở công lập biến thành một mạng lưới mới
Theo báo cáo của 34 địa phương, tổng số cơ sở giáo dục công lập dự kiến giảm từ 37.386 xuống 20.284, tức giảm 17.102 đầu mối, tương ứng 45,7%. Đây là con số đủ lớn để thay đổi cách chúng ta hình dung về trường lớp công lập hiện nay. Mạng lưới bị sắp xếp không chỉ là trường tiểu học hay THCS riêng lẻ, mà bao gồm mầm non, phổ thông, các trung tâm giáo dục thường xuyên và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập cấp tỉnh, cấp xã. Quá trình giảm cơ sở giáo dục chủ yếu thông qua việc tổ chức trường nhiều cấp học, chuyển cơ sở cũ thành phân hiệu, điểm trường, và sắp xếp lại hệ thống trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên. Nói cách khác, thay vì “xóa sổ” hoàn toàn, nhiều trường sẽ được biến đổi vai trò trong cùng một mạng lưới lớn hơn.
Vì sao phải tái cơ cấu hệ thống giáo dục và ai chịu tác động nhiều nhất?
Lãnh đạo Bộ GD-ĐT nhấn mạnh việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức cơ sở giáo dục công lập được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, với mục tiêu cao nhất là bảo đảm cơ hội học tập cho mọi học sinh, lấy người học làm trung tâm. Nói cách khác, tái cơ cấu hệ thống giáo dục được lý giải là để nâng chất lượng, không phải chỉ để “giảm biên chế”. Những địa bàn có biến động dân số, giảm mạnh số học sinh là nơi dễ bị sáp nhập trường nhất; trong khi đó, các địa điểm dạy học cần thiết, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, hải đảo được khẳng định sẽ tiếp tục duy trì nhằm bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của học sinh. Tuy vậy, ngay cả khi điểm trường vẫn giữ, việc gộp đầu mối quản lý, thay đổi mô hình trường nhiều cấp học sẽ khiến thói quen dạy – học và quản lý hàng ngày bị đảo lộn. Người chịu tác động trực diện là học sinh, giáo viên và phụ huynh tại các địa bàn đang bị thu hẹp mạng lưới trường lớp.
Ảnh hưởng đến học sinh và giáo viên: lo lắng nào là chính đáng?
Ngành giáo dục đặt mục tiêu bảo đảm các cơ sở giáo dục sau sắp xếp hoạt động ổn định trước năm học 2026-2027. Điều này nghe có vẻ trấn an, nhưng quá trình chuyển tiếp chắc chắn không êm ái nếu địa phương chỉ chăm lo cho bộ máy mà quên trải nghiệm của người học. Lãnh đạo Bộ GD-ĐT cũng cảnh báo rằng nếu không làm tốt việc tái cơ cấu, chất lượng dạy và học sẽ bị ảnh hưởng và kéo theo tác động đáng kể đến học sinh. Với đội ngũ nhà trường, chủ trương là giữ các vị trí trực tiếp phục vụ chất lượng giáo dục và chăm sóc học sinh tại từng điểm học tập như thư viện, thiết bị thí nghiệm, y tế học đường; đồng thời sắp xếp lại các vị trí hành chính như kế toán, văn thư, thủ quỹ theo hướng tinh gọn trong cùng một pháp nhân. Nói thẳng, nguy cơ xáo trộn nhân sự là có, nhưng người học chỉ thực sự được bảo vệ nếu những vị trí “thầm lặng” gắn với lớp học được ưu tiên đúng như cam kết.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì từ nay đến năm học 2026-2027?
Thời gian hoàn thành sắp xếp được yêu cầu trước khi bắt đầu năm học mới, nhằm kịp chuẩn bị khai giảng. Các địa phương đã được yêu cầu củng cố tổ chức, phân công nhân sự, chuyển giao tài chính, tài sản, hồ sơ, dữ liệu và xây dựng kế hoạch giáo dục cho mô hình mới. Nhưng nếu phụ huynh thụ động chờ thông báo thì rủi ro bị bất ngờ vào phút chót là rất lớn. Điều thực tế nhất cần làm là: theo sát thông tin từ trường và phòng giáo dục về kế hoạch sắp xếp trường học công lập; chủ động hỏi rõ con mình học tại trường chính, phân hiệu hay điểm trường; và ghi nhận các vấn đề nảy sinh trong năm học đầu tiên để phản hồi kịp thời. Ở tầm chính sách, chỉ thị mới cũng yêu cầu Bộ GD-ĐT hướng dẫn cụ thể phương thức quản trị, quy mô cơ sở giáo dục sau sắp xếp và rà soát phân cấp, thẩm quyền quản lý nhà nước. Nếu phụ huynh không lên tiếng, những quy định đó rất dễ bỏ sót các tình huống đời sống mà người học đang phải đối mặt hàng ngày.
