Nhân đạo là điểm tựa của lòng tin
Hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh là nỗ lực Việt Nam và Hoa Kỳ cùng xử lý những mất mát, ô nhiễm và nguy hiểm còn sót lại từ chiến tranh, đồng thời giúp các gia đình tìm được câu trả lời và cộng đồng có môi trường sống an toàn hơn. Đây không phải phần việc bên lề của quan hệ quốc phòng: ý nghĩa nhân đạo của nó tạo nên nền tảng lòng tin mà tuyên bố ngoại giao khó có thể thay thế. Chiều 4-11 theo giờ địa phương, tức sáng 5-11 giờ Việt Nam, Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam, hội kiến Michael G. DeSombre, Trợ lý Ngoại trưởng Hoa Kỳ phụ trách các vấn đề Đông Nam Á và Thái Bình Dương. Hai bên nhấn mạnh việc đưa hợp tác song phương tới kết quả cụ thể, trong đó có tìm kiếm và xác định danh tính quân nhân mất tích. Việc khắc phục hậu quả chiến tranh được lãnh đạo hai nước xác định là ưu tiên, bởi đây là nơi cam kết chính trị có thể chuyển thành lợi ích nhìn thấy được cho con người.
Chia sẻ dữ liệu giúp tìm kiếm hài cốt liệt sĩ
Trong những nội dung hợp tác nổi bật nhất là tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt quân nhân hai nước. Với thân nhân người mất tích, hồ sơ, dữ liệu và kỷ vật chiến tranh không phải tư liệu trừu tượng: chúng có thể mở thêm đầu mối để xác định nơi an nghỉ và khép lại nhiều năm chờ đợi. Hoa Kỳ đã chuyển giao thông tin, dữ liệu và kỷ vật cho Việt Nam, đồng thời phía Việt Nam đề nghị tiếp tục chia sẻ tài liệu liên quan đến bộ đội hy sinh, mất tin, mất tích và hỗ trợ nâng cao năng lực giám định ADN, góp phần thúc đẩy Chiến dịch 500 ngày đêm. Một chương trình do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, triển khai theo đề nghị của Việt Nam từ năm 2018, hỗ trợ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính quân nhân Việt Nam mất tích trong chiến tranh. Những nỗ lực này cho thấy lòng tin được xây bằng sự hợp tác kiên trì, chứ không chỉ bằng các cuộc gặp cấp cao.
Đà hợp tác cần tiếp tục được duy trì bằng việc đối chiếu thông tin, tạo điều kiện cho các chuyến xác minh thực địa và nâng cao năng lực giám định. Một nhóm nghiên cứu liên quan đã gửi về Việt Nam hơn 50 hồ sơ về các trận đánh và kỷ vật chiến tranh; đại diện nhóm cũng đề nghị hỗ trợ chuyến trở lại chiến trường của các cựu chiến binh Hoa Kỳ, dự kiến mang theo thông tin và hiện vật vào cuối năm. Đây là phần việc đòi hỏi thời gian, sự tin cậy và phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chức năng với những người nắm giữ tư liệu.
Bom mìn và dioxin: thước đo bằng an toàn dân sinh
Tìm kiếm hài cốt giải quyết một nỗi đau gia đình; rà phá bom mìn và xử lý dioxin có tác động trực tiếp đến an toàn, sinh kế và sức khỏe của cả cộng đồng. Vì thế, hợp tác Việt Mỹ sẽ được đánh giá không chỉ qua các thỏa thuận, mà còn qua diện tích đất được giải phóng và môi trường sống được cải thiện. Việt Nam mong muốn Hoa Kỳ hỗ trợ nâng cao năng lực xử lý bom mìn, chất độc hóa học, trong đó có dự án giải phóng đất ô nhiễm theo tiêu chuẩn IMAS tại một số địa phương của tỉnh Quảng Ngãi. Mục tiêu quốc gia là cơ bản làm sạch toàn bộ đất bị ô nhiễm bom mìn, vật nổ vào năm 2045. Với dioxin, thỏa thuận ký ngày 23-9-2026 tạo cơ sở tiếp tục triển khai dự án tại sân bay Biên Hòa và mở rộng hỗ trợ người khuyết tật ở các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam; mục tiêu hoàn thành dự án Biên Hòa trước năm 2031 gắn trực tiếp với việc tạo môi trường an toàn hơn cho cư dân địa phương.
Đối thoại phải dẫn tới việc làm tiếp theo
Đối thoại Chính sách Quốc phòng cung cấp khuôn khổ để những lĩnh vực nhân đạo không bị tách rời khỏi chương trình hợp tác rộng hơn. Tại Đối thoại lần thứ 14, hai bên trao đổi về tình hình thế giới, khu vực và các vấn đề cùng quan tâm; kết thúc cuộc họp, trưởng hai đoàn ký biên bản đối thoại. Giá trị của cơ chế này nằm ở khả năng duy trì cam kết, rà soát tiến độ và nối các đầu mối phối hợp, thay vì để từng dự án vận hành riêng lẻ. Trong thời gian tới, hai nước dự kiến tiếp tục trao đổi đoàn, duy trì các cơ chế đối thoại và triển khai những nội dung đã thống nhất, bao gồm khắc phục hậu quả chiến tranh, giáo dục, gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc, cứu hộ cứu nạn và quân y. Cần bảo đảm rằng những ưu tiên này được theo dõi bằng các kết quả cụ thể, nhất là tiến độ tìm kiếm hài cốt, làm sạch đất và xử lý ô nhiễm.
Lòng tin Việt–Mỹ không thể được đo bằng số cuộc gặp, mà bằng mức độ hai bên cùng giải quyết những di sản vẫn ảnh hưởng đến người dân. Từ dữ liệu phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đến rà phá bom mìn và xử lý dioxin, hợp tác nhân đạo đem lại cách thức thiết thực để biến đối thoại quốc phòng thành trách nhiệm chung. Nếu các thỏa thuận được thực hiện đều đặn và có thể kiểm chứng, khắc phục hậu quả chiến tranh sẽ tiếp tục là điểm tựa vững chắc cho quan hệ song phương.
