Siết luật để ngăn lạm dụng, không triệt tiêu hy vọng
Luật hiến tạng là khung pháp lý quy định việc hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể người, nhằm bảo vệ người hiến, ngăn trục lợi và bảo đảm người bệnh được tiếp cận cơ hội ghép công bằng. Sáng 2/11, tại phiên thảo luận toàn thể ở Quốc hội về dự án luật sửa đổi, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề nghị phân định rõ hai nhóm người hiến để đặt ra cơ chế quản lý phù hợp, bảo vệ an toàn và quyền lợi của họ. Đây là hướng đi cần thiết, bởi một lệnh cấm rộng có thể chặn cả những hành vi phạm pháp lẫn cơ hội cứu sống người bệnh. Ông Hiếu cảnh báo nguy cơ tiêu cực và tội phạm xuyên quốc gia trong lĩnh vực buôn bán mô, tạng, đồng thời nhấn mạnh phải bịt kẽ hở mà không khép lại hy vọng ghép. Bài toán của luật không phải chọn giữa an toàn và cứu người, mà là thiết kế đủ hàng rào để bảo đảm cả hai.
Người hiến sống cần được bảo vệ bằng giới hạn rõ ràng
Với người hiến sống, ranh giới quan trọng nhất là không biến lòng vị tha thành sự đánh đổi sức khỏe nghiêm trọng. Đại biểu đề xuất cấm tuyệt đối việc cho, tặng mô không có khả năng tái tạo và việc lấy mô có nguy cơ đe dọa tính mạng. Trẻ dưới 18 tuổi chưa phát triển hoàn chỉnh không nên hiến tạng; ngoại lệ chỉ dành cho một số mô như máu, tế bào gốc tạo máu, khi việc lấy được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển. Theo đề xuất, phải có sự đồng ý của trẻ và gia đình, người nhận là họ hàng gần đã xác minh quan hệ huyết thống bằng ADN, đồng thời không còn phương án khả thi khác. Những điều kiện này nhằm ngăn bắt cóc, giả dạng quan hệ con nuôi hay lợi dụng trẻ mồ côi. Người từ 18 đến 25 tuổi chỉ được hiến cho người cùng huyết thống; người trên 25 tuổi có thể hiến ngoài gia đình nhưng phải qua hội đồng độc lập, tách biệt với ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.
Giám sát độc lập phải bao trùm cả hiến sau khi chết
Giám sát chỉ có ý nghĩa khi độc lập với những người có lợi ích trực tiếp trong ca ghép. Với người hiến đã chết não hoặc chết tuần hoàn, đề xuất yêu cầu hội đồng độc lập xác định tình trạng tử vong; những trường hợp chết không rõ nguyên nhân, tai nạn hoặc nghi bạo hành cần kết luận pháp y và xác nhận của cơ quan điều tra trước khi xem xét hiến. Người trưởng thành đã có văn bản từ chối hiến không được xem là người hiến; các trường hợp còn lại cần sự đồng ý của gia đình cùng cơ chế giám sát độc lập. Để chặn mua bán tạng, ê-kíp lấy tạng cũng không nên biết danh tính người nhận, còn ngoại lệ phải được hội đồng quốc gia phê duyệt và công khai. Những lớp kiểm tra này không phải thủ tục gây khó cho hiến tặng. Chúng là điều kiện để người dân tin rằng quyết định xác định tử vong, phân bổ tạng và thực hiện phẫu thuật không bị chi phối bởi lợi ích riêng.
Minh bạch phân bổ để người bệnh không bị loại vì khả năng chi trả
Ngăn lạm dụng sẽ chưa đủ nếu người bệnh không thể tiếp cận ghép mô tạng một cách công bằng. Đề xuất được nêu tại Quốc hội nhấn mạnh phân bổ cần dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, công khai, minh bạch, có thể kiểm chứng; kinh nghiệm quốc tế được dẫn ra là dùng thuật toán để chấm điểm theo mức độ cấp cứu, thời gian chờ, tương thích miễn dịch và ưu tiên trẻ em, thay vì quyết định cảm tính. Chi phí dịch vụ, điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép cũng cần được công khai để bảo hiểm y tế từng bước xây dựng lộ trình thanh toán. Nhu cầu ghép giác mạc lớn trong khi nguồn sử dụng hiện nay chủ yếu phải nhập khẩu cho thấy minh bạch và tổ chức nguồn hiến không phải chuyện riêng của bệnh viện, mà tác động trực tiếp đến người bệnh. Luật tốt phải vừa bảo vệ người hiến, vừa ngăn tiền bạc quyết định ai được sống.
Đề xuất siết quy định là cần thiết, nhưng giới hạn phải nhắm đúng vào nguy cơ: cưỡng ép, mua bán, xung đột lợi ích và tổn hại nghiêm trọng đến người hiến. Hội đồng độc lập, xác minh quan hệ, tiêu chuẩn y khoa và công khai phân bổ có thể tạo thành hàng rào đáng tin cậy mà không đóng lại con đường hiến tặng hợp pháp. Quốc hội cần hoàn thiện luật theo nguyên tắc ấy: bảo vệ trẻ em và người hiến sống bằng quy định rõ ràng, đồng thời giữ quyền hy vọng ghép của người bệnh bằng một hệ thống công bằng, minh bạch và có thể kiểm chứng.






