Mở rộng nguồn hiến để trẻ có cơ hội được cứu
Hiến tạng trẻ em là việc người chưa thành niên đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết, hoặc hiến một số loại mô khi còn sống theo những điều kiện pháp lý và chuyên môn riêng. Dự thảo luật sửa đổi về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ 2, trong bối cảnh đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết gây nhiều ý kiến trái chiều. PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, ủng hộ mở rộng nguồn hiến để cứu trẻ. Lý do không chỉ là nguyên tắc nhân đạo: ông gặp nhiều bệnh nhi suy tim, suy thận giai đoạn cuối đang chờ ghép, trong khi một số em không chờ được tạng phù hợp. Tạng người lớn cũng thường khó ghép cho trẻ nhỏ vì khác biệt về kích thước và mạch máu. Trong hoàn cảnh ấy, giới hạn nguồn hiến hiện nay có thể khép lại cơ hội sống của những bệnh nhi cần được ghép tạng cho trẻ.
Đăng ký hiến sau khi chết không thay thế quy trình bảo vệ
Dự thảo cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết và hiến xác nếu có văn bản đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Nhưng chữ ký của cha mẹ không thể là lớp bảo vệ duy nhất: trẻ có thể chưa hiểu đầy đủ quyết định, còn gia đình có thể chịu áp lực hoặc xung đột lợi ích. Ông Hiếu đề nghị có người thứ ba độc lập chứng kiến và cơ quan bảo vệ trẻ em giám sát để xác nhận nguyện vọng được ghi nhận khách quan. Trẻ cũng cần quyền từ chối; ông nêu kinh nghiệm tại Pháp, nơi trẻ trên 13 tuổi có thể bày tỏ ý định không hiến khi qua đời. Đây là điểm chính sách không nên bỏ qua: quyền đăng ký chỉ có ý nghĩa khi quyền nói “không” được tôn trọng ngang với quyền nói “có”. Việc lấy mô, tạng chỉ được tiến hành sau khi xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn nghiêm ngặt.
Dự thảo còn quy định Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn phải độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép. Tách bạch này cần được thực thi thực chất, không chỉ ghi trong luật: quyết định về tình trạng tử vong phải đứng ngoài mọi mong muốn cứu người đang chờ ghép. Nếu không, niềm tin của công chúng vào hiến mô tạng sẽ bị tổn hại, trong khi chính niềm tin là nền tảng để nguồn hiến được mở rộng.
Hiến khi còn sống: ranh giới phải rõ, sự đồng ý phải tự nguyện
Hiến mô, tạng cần được phân biệt thành hiến sau khi chết và hiến một phần mô, bộ phận cơ thể khi người hiến còn sống; hai hình thức này đòi hỏi mức độ bảo vệ khác nhau. Với bộ phận không tái sinh như thận hoặc một phần gan, dự thảo nghiêm cấm lấy từ người sống dưới 18 tuổi. Đây là giới hạn cần giữ vững: mong muốn cứu một người thân không thể biện minh cho việc đặt sức khỏe lâu dài của trẻ vào nguy cơ. Dự thảo cũng đề xuất người đủ 18 tuổi mới được hiến cho thành viên gia đình, còn người đủ 25 tuổi mới được hiến cho người ngoài gia đình, nhằm hạn chế mua bán tạng trá hình. Những ngưỡng tuổi này giúp đóng bớt kẽ hở, nhưng vẫn cần giám sát để bảo đảm việc hiến không bị mua chuộc, ép buộc hay ngụy trang dưới danh nghĩa quan hệ thân thuộc.
Với mô tái sinh như tủy xương, dự thảo mở ngoại lệ có điều kiện: trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình nếu không có người lớn phù hợp; trẻ dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ hoặc anh chị em ruột trong hoàn cảnh tương tự. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, và cả trẻ lẫn người đại diện đều đồng ý. Tuy nhiên, đồng thuận trên giấy chưa chắc là tự nguyện trong đời thực. Một đứa trẻ có thể khó từ chối hiến tủy để cứu anh chị em; cha mẹ ký thay cũng có thể đang tập trung vào người con mắc bệnh. Vì vậy, với nhóm 15–18 tuổi, ông Hiếu đề nghị giới hạn người nhận ở cha mẹ đẻ và anh chị em ruột, đồng thời bảo đảm tư vấn viên không thuộc kíp ghép.
Bảo vệ trẻ em là điều kiện để mở rộng nguồn hiến
Cân bằng nhu cầu ghép tạng với quyền lợi và sự an toàn của trẻ dưới 18 tuổi không phải lựa chọn giữa cứu người bệnh với bảo vệ trẻ. Đó là tiêu chuẩn để cả hai mục tiêu cùng đạt được. Trẻ cần được giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, khả năng nhận thức và được tự do bày tỏ ý kiến; quan điểm của cha mẹ không mặc nhiên đồng nghĩa với lợi ích tốt nhất của con. Nhưng lắng nghe trẻ cũng không có nghĩa trao cho các em trách nhiệm quyết định vượt quá độ tuổi và khả năng hiểu biết. Luật cần bảo đảm quy trình đánh giá độc lập, không gây áp lực, có quyền từ chối và giám sát chuyên môn lẫn bảo vệ trẻ em. Mở rộng nguồn hiến là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng chỉ thuyết phục khi mỗi trẻ được xem là một chủ thể có quyền, không phải phương tiện để cứu người khác. Cơ chế bảo vệ chặt chẽ vì thế phải là điều kiện đi trước mọi quy định mới.
