Ranh giới không thể đánh đổi: trẻ em không hiến tạng khi còn sống
Hiến tạng trẻ em là việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể của người chưa thành niên để ghép cho người khác, nhưng cần phân biệt rõ giữa hiến khi còn sống và hiến sau khi chết não. Trong cuộc họp báo ngày 27.10 về dự thảo sửa đổi luật, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, khẳng định không được lấy tạng sống của trẻ em trong bất kỳ tình huống nào. Đây là ranh giới đúng: sự thiếu hụt tạng ghép không thể biến cơ thể trẻ thành nguồn cung, bởi trẻ chưa có đầy đủ năng lực tự quyết và người giám hộ cũng có thể chịu sức ép lợi ích gia đình. Ông Hùng cho biết Việt Đức là cơ sở ghép tạng nhiều nhất cả nước, thực hiện ghép tim, gan và thận. Chính kinh nghiệm lâm sàng càng làm rõ vì sao bảo vệ trẻ phải là nguyên tắc, không phải điều khoản có thể nới theo nhu cầu.
Đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi trong dự thảo sửa đổi luật vì thế cần được đọc chính xác, không gộp mọi hình thức hiến thành một. Với trẻ còn sống, phạm vi được xem xét chỉ có thể là mô tái sinh như tủy xương, không phải một quả thận hay một phần gan; ngay cả trường hợp này cũng phải có đánh giá y khoa nghiêm ngặt về nguy cơ trước mắt và lâu dài, cùng giới hạn người nhận trong quan hệ huyết thống. Sự đồng ý của cha mẹ không nên tự động được coi là đủ, nhất là khi người thân có thể đồng thời là người hưởng lợi từ ca ghép. Đạo đức hiến tạng đòi hỏi cơ chế độc lập bảo vệ trẻ, thay vì đặt gánh nặng quyết định lên một em nhỏ chưa thể hiểu hết hậu quả.
Hiến sau chết não là lựa chọn khác, không phải ngoại lệ cho hiến sống
Hiến tạng sau chết não không đồng nghĩa với việc lấy tạng từ một đứa trẻ còn sống: người bệnh đã được xác định chết não, còn quyết định hiến và quy trình pháp lý phải được xử lý riêng. Theo quy định cũ được nêu tại cuộc họp báo, người chết não dưới 18 tuổi không thể hiến tạng để ghép, dù gia đình mong muốn. Dự thảo sửa đổi luật hướng đến mở rộng độ tuổi người hiến sau chết não, nhằm bổ sung nguồn tạng cho người bệnh đang chờ ghép; đó là vấn đề khác hẳn việc cho phép trẻ sống hiến cơ quan. Nhu cầu ghép hiện vượt nguồn cung, và bác sĩ chứng kiến người bệnh tử vong vì không có tạng. Nhưng thiếu hụt không thể là lý do xóa nhòa các ranh giới pháp lý: mở rộng cơ hội cứu người phải đi cùng quy trình xác định chết não chặt chẽ, minh bạch và sự tôn trọng lựa chọn của gia đình.
Một trường hợp tại Việt Đức cho thấy lựa chọn ấy đau đớn đến mức nào: nam thanh niên 25 tuổi chết não sau tai nạn giao thông; người cha và em gái đồng ý hiến, còn người mẹ ban đầu nhất quyết muốn đưa con về nhà. Sau khi người bác kiên trì chia sẻ, bà thay đổi quyết định và gia đình đưa người bệnh trở lại bệnh viện để hiến tạng cứu người. Đây không phải câu chuyện để ca ngợi việc thuyết phục bằng mọi giá. Nó cho thấy thân nhân cần thời gian, thông tin dễ hiểu và hỗ trợ cảm xúc, chứ không phải áp lực phải đưa ra lựa chọn nhanh giữa tang thương. Hiến tạng sau chết não có thể trao cơ hội sống cho người khác, nhưng quyết định chỉ có ý nghĩa nhân đạo khi sự đồng thuận thực sự tự nguyện.
Rào cản không chỉ nằm ở nỗi đau mất người thân mà còn ở quan niệm phải giữ thi thể nguyên vẹn. Một người vợ trẻ từng muốn hiến tạng người chồng chết não, trong khi nhiều thành viên gia đình phản đối và quy kết chị “bán tạng chồng”; nhân viên tư vấn đã ở bên lắng nghe, giải thích để chị có điểm tựa. Những bất đồng ấy nhắc rằng luật hiến ghép tạng không thể chỉ quy định ai đủ điều kiện hiến. Luật còn phải bảo đảm tư vấn không biến thành vận động gây sức ép, làm rõ cách xác nhận ý chí gia đình và bảo vệ quyền riêng tư, phẩm giá người đã mất.
Sửa luật cần mở cơ hội, nhưng phải khóa chặt nguy cơ
Sau gần 20 năm thực hiện, các quy định về hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể cần được nghiên cứu sửa đổi thận trọng để tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho bệnh viện cứu chữa người bệnh. Thực tế cho thấy vận động hiến tạng sau chết não là công việc khó: năm 2025 cả nước có 66 ca hiến mô tạng từ người cho chết não; đến tháng 5/2026, con số hiến mô tạng sau khi qua đời được ghi nhận là 286. Việt Đức đã vận động được 203 trường hợp đến tháng 5/2026, chiếm 70% cả nước. Những số liệu này cho thấy tiềm năng cứu người, nhưng không phải lý do để nới lỏng bảo vệ trẻ. Ban soạn thảo cần lắng nghe ý kiến người dân như Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan đã nêu, đồng thời phân định rạch ròi hiến sống với hiến sau chết não, quy định giám sát độc lập và bảo đảm sự đồng thuận không bị ép buộc.
Kết luận nên dứt khoát: trẻ em không hiến tạng khi còn sống; mô tái sinh, nếu được xem xét theo dự thảo, chỉ có thể nằm trong khuôn khổ hẹp với bảo vệ y khoa và pháp lý nghiêm ngặt. Còn hiến sau chết não cần được nhìn nhận như một lựa chọn riêng của gia đình trong thời khắc mất mát, không phải nghĩa vụ đạo đức. Một luật hiến ghép tạng tốt phải vừa mở thêm cơ hội cho người đang mòn mỏi chờ ghép, vừa ngăn trẻ em trở thành phương tiện cho lợi ích của người khác. Cứu người là mục tiêu đáng theo đuổi; bảo vệ người chưa thành niên là giới hạn không được vượt qua.
