Mở rộng nguồn hiến nhưng phải đặt trẻ em lên trước
Luật hiến ghép tạng là khung pháp lý điều chỉnh việc đăng ký, hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể người, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người hiến và người bệnh. Dự án luật sửa đổi đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Sửa luật là việc cần làm: sau gần 20 năm thi hành luật năm 2006, nguồn tạng hiến vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị, khiến nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em, chờ lâu; có người không thể đợi đến khi tìm được tạng phù hợp. Dự thảo gồm 7 chương, 39 điều, hướng tới mở rộng nguồn hiến và tăng cơ hội ghép. Tuy nhiên, mở rộng không thể đồng nghĩa với hạ thấp hàng rào bảo vệ. Điểm đáng chú ý là dự thảo lấy lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc xuyên suốt, biến an toàn trẻ em thành điều kiện tiên quyết chứ không phải phần bổ sung sau cùng.
Ranh giới hiến tặng ở người dưới 18 tuổi
Dự thảo phân biệt rõ hiến khi còn sống với hiến sau khi qua đời, bởi mức độ rủi ro và cách bảo vệ ở hai trường hợp khác nhau. Trẻ đang sống chỉ có thể hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ.
Ranh giới quan trọng nhất được giữ nguyên: dự thảo nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống. Sau khi trẻ qua đời, việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được xem xét khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, trẻ đã đăng ký hay bày tỏ nguyện vọng hiến trước đó và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Trẻ cũng có thể thay đổi hoặc hủy đăng ký bất cứ lúc nào. Đây là những giới hạn cần thiết để lòng nhân ái không bị biến thành áp lực lên trẻ.
Tư vấn độc lập là điều kiện của minh bạch
Muốn mở rộng hiến tặng mà duy trì niềm tin, minh bạch hiến tạng phải hiện diện trong từng khâu: xác minh nhân thân, kiểm tra mối quan hệ giữa người hiến và người nhận, đánh giá điều kiện hiến và tư vấn. Dự thảo yêu cầu người hiến còn sống được xác minh và đánh giá bởi Hội đồng tư vấn độc lập. Cách làm này đặc biệt quan trọng với người chưa thành niên, khi sự đồng ý của người lớn không thể thay thế việc bảo đảm quyền lợi của chính trẻ.
Dự thảo cũng nghiêm cấm mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô và bộ phận cơ thể, kể cả hành vi lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để xâm hại trẻ. Việc ghép được điều phối qua mã quốc gia và danh sách chờ; quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn phải độc lập, khách quan để hạn chế xung đột lợi ích và sai lệch kết quả. Người dân khi phát hiện dấu hiệu môi giới hoặc mua bán cần báo ngay cơ quan công an hay cơ quan có thẩm quyền. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý, mà là cách giữ cho quyết định hiến tặng thực sự tự nguyện.
Cơ hội cứu chữa phụ thuộc vào niềm tin
Nhu cầu không phải con số trừu tượng: từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3 năm 2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Riêng Bệnh viện Nhi Trung ương mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận. Những con số ấy cho thấy vì sao cần mở rộng nguồn tạng hiến, nhưng cũng nhắc rằng chính sách chỉ có ý nghĩa khi người dân tin quy trình đủ công bằng và an toàn.
Dự án luật đang được Quốc hội xem xét, cho ý kiến và tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu cùng người dân để chỉnh lý trước khi trình thông qua. Đây là giai đoạn cần soi kỹ các cơ chế đồng thuận, tư vấn độc lập và ngăn trục lợi, thay vì coi mở rộng nguồn hiến là mục tiêu duy nhất. Kết luận nên rõ ràng: cơ hội cứu chữa và an toàn trẻ em không phải hai lựa chọn đối nghịch. Một luật chặt chẽ, minh bạch mới có thể vừa bảo vệ người hiến, vừa giúp thêm người bệnh có cơ hội sống.
