ICISE Gia Lai là gì và vì sao lại quan trọng với khoa học lượng tử Việt Nam?
ICISE Gia Lai là Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành, được định hướng thành một trung tâm nghiên cứu, giáo dục và kết nối khoa học quốc tế trong các lĩnh vực mũi nhọn, trong đó có khoa học lượng tử, nhằm thu hút nhà khoa học trong và ngoài nước, nuôi dưỡng nhà khoa học trẻ Việt Nam và gắn kết địa phương với cộng đồng khoa học toàn cầu. Chính phủ đã xác định rõ định hướng phát triển ICISE trở thành một trung tâm nghiên cứu, giáo dục và kết nối khoa học quốc tế, thu hút các nhà khoa học trong và ngoài nước đến làm việc, trao đổi học thuật và nghiên cứu. Nói cách khác, đây không chỉ là một cơ sở khoa học mới, mà là nỗ lực tái định vị khoa học lượng tử Việt Nam trên bản đồ châu Á, đặt nền móng từ một thung lũng từng rất xa lạ với các diễn đàn hàn lâm.
Từ một lời hứa đến một trung tâm nghiên cứu quốc tế
ICISE không sinh ra từ một chiến lược trên giấy, mà bắt đầu từ một lời hứa giữa GS. Trần Thanh Vân và lãnh đạo địa phương khi ông còn là Bí thư Tỉnh ủy Bình Định (nay thuộc Gia Lai). Lựa chọn Quy Nhơn không dựa trên ưu thế hạ tầng sẵn có, mà dựa trên sự cam kết đồng hành của chính quyền, cho thấy khoa học có thể bắt đầu từ niềm tin và trách nhiệm, chứ không chỉ từ ngân sách. Trung tâm khởi công năm 2011, đi vào hoạt động năm 2013 với mục tiêu ban đầu tổ chức 10–12 hội nghị mỗi năm; hơn một thập kỷ sau, ICISE đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế, thu hút hơn 20.000 chuyên gia từ 62 quốc gia, trong đó có 19 chủ nhân Nobel, 10 người đoạt Huy chương Dirac và 2 nhà toán học nhận Huy chương Fields. Những con số này là câu trả lời rõ ràng cho hoài nghi từng cho rằng một trung tâm nghiên cứu quốc tế ở một “thung lũng” miền Trung là điều viển vông.
Chính phủ tháo gỡ cơ chế: điều kiện để ICISE bứt phá
Điểm đáng chú ý nhất hiện nay không chỉ là thành tựu quá khứ, mà là cách Nhà nước quyết định đi tiếp với ICISE. Ngày 3/9, sau kết luận của Thủ tướng Lê Minh Hưng trong cuộc tiếp GS. Trần Thanh Vân tại Trụ sở Chính phủ ngày 24/8, đoàn công tác của Chính phủ cùng lãnh đạo tỉnh Gia Lai đã trực tiếp làm việc với Trung tâm ICISE, tập trung tháo gỡ khó khăn về cơ chế hoạt động, tài chính, đầu tư phòng thí nghiệm và tổ chức các hoạt động khoa học quốc tế. Đây không phải một buổi họp hình thức: Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ làm đầu mối, phối hợp các bộ, cơ quan liên quan khẩn trương xử lý các kiến nghị theo hướng linh hoạt, đặc biệt, đặc thù. Quan trọng hơn, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng UBND tỉnh Gia Lai được giao nghiên cứu hỗ trợ tài chính thông qua đặt hàng nhiệm vụ khoa học và công nghệ, bảo đảm thuận lợi, linh hoạt và đúng pháp luật. Nếu các cam kết này được thực thi nghiêm túc, ICISE sẽ thoát khỏi thế “tự bơi” kéo dài, để tập trung vào điều mà họ làm tốt nhất: khoa học và giáo dục.
Nuôi dưỡng nhà khoa học trẻ Việt Nam và cánh cửa hội nhập
Không thể nói đến khoa học lượng tử Việt Nam mà bỏ qua thế hệ nhà khoa học trẻ Việt Nam đang được nuôi dưỡng tại ICISE. Thành công lớn của trung tâm nằm ở việc họ không chỉ tổ chức hội nghị, mà xây dựng hạ tầng con người cho nghiên cứu cơ bản. Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục Liên ngành (IFIRSE), ra đời năm 2016, là mô hình viện nghiên cứu khoa học cơ bản tư nhân vận hành theo chuẩn quốc tế, được thiết kế như nơi trở về của những nhà khoa học trẻ Việt Nam ở nước ngoài mong muốn cống hiến nhưng thiếu môi trường nghiên cứu phù hợp. Những cái tên như TS. Cao Văn Sơn (Nhóm Vật lý Neutrino), TS. Nguyễn Xuân Dũng (Nhóm Vật lý Lượng tử), TS. Nguyễn Nhật Minh (Vật lý Thiên văn – Vũ trụ học), PGS.TS. Ngô Xuân Kiên (Vật lý Sinh học) đã chọn gắn bó với ICISE Quy Nhơn (Gia Lai). Việc nhóm Neutrino của IFIRSE là nhóm duy nhất ở Đông Nam Á tham gia chính thức thí nghiệm Super-Kamiokande cho thấy một trung tâm nghiên cứu quốc tế ngay tại ICISE có thể đưa nhà khoa học trẻ Việt Nam bước vào những dự án đỉnh cao, thay vì chỉ “học việc” bên lề.
Gia Lai và tham vọng lượng tử: khi một địa phương dám đi trước
Điều gây bất ngờ là cuộc đua khoa học lượng tử Việt Nam lại có một trong những điểm xuất phát mạnh nhất ở Gia Lai, chứ không phải tại các đô thị lớn. Từ nền tảng của ICISE, Gia Lai từng bước tham gia cuộc đua công nghệ lượng tử với vai trò tiên phong. UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch 240/KH-UBND, chính thức phát động Năm Lượng tử Gia Lai 2026, trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước có chương trình cấp tỉnh về công nghệ lượng tử, cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng về các công nghệ chiến lược. Theo TS. Võ Xuân Hoài, lợi thế lớn nhất của Gia Lai là ICISE – nơi quy tụ nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực, yếu tố được Nghị quyết 57 xem là “then chốt của then chốt”. Việc tổ chức Hackathon Quốc tế Tính toán lượng tử đầu tiên tại Việt Nam với hơn 500 thí sinh từ hơn 30 quốc gia cho thấy khoa học lượng tử Việt Nam bắt đầu có một “sân nhà” đáng tin cậy. Nếu Gia Lai tiếp tục hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ, ICISE và các trường đại học trong khu vực như đề xuất của các nhà khoa học, hệ sinh thái khoa học lượng tử sẽ không còn là khẩu hiệu, mà trở thành chuỗi hoạt động nối liền nghiên cứu – đào tạo – ứng dụng.
ICISE như một hình mẫu ngoại giao khoa học cho Việt Nam
ICISE không chỉ là một trung tâm nghiên cứu quốc tế; nó đang dần trở thành hình mẫu ngoại giao khoa học của Việt Nam. Trung tâm đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế với hơn 20.000 chuyên gia tham dự, đồng thời ký thỏa thuận hợp tác chiến lược với Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU) và tổ chức hội thảo “Khoa học vì hòa bình” với sự tham gia của chính trị gia từ 18 quốc gia. Môi trường hợp tác quốc tế và nghiên cứu liên ngành đang hình thành tại ICISE được đánh giá là tương tự các trung tâm khoa học quốc tế như ICTP (Ý), APCTP (Hàn Quốc), Aspen (Hoa Kỳ) hay IESC (Pháp). Đó là thành quả của một tầm nhìn dài hạn và của những người “phu lát đường” – cách GS. Trần Thanh Vân và phu nhân Lê Kim Ngọc gọi chính mình – bền bỉ mở đường cho người khác đi. Khi Chính phủ tiếp tục tháo gỡ cơ chế, xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung và đặt hàng nhiệm vụ khoa học phù hợp định hướng ICISE, trung tâm này có thể trở thành trụ cột hạ tầng tri thức, giúp Việt Nam không bị đứng ngoài các cuộc chơi chiến lược như khoa học lượng tử, nhưng vẫn giữ được bản sắc: phát triển khoa học vì đất nước, chứ không chỉ vì bảng xếp hạng.
